DEVA KHK Eylem Planı

Türkiye, 2016 yılından beri kelimenin tam anlamıyla olağandışı bir süreç yaşıyor.

Yakın tarihimizin en kanlı gecesi 15 Temmuz 2016’da milletimiz, demokrasimize kararlılıkla sahip çıkarak, FETÖ tarafından gerçekleştirilen darbe girişimini püskürtmeyi başardı.

Ne var ki, halkımızın sergilediği onurlu direnişle darbe girişimini bozguna uğratmayı başaran Türkiye’nin yönü demokrasiye dönmedi.

Olağanüstü hal döneminde ve sonrasında çok sayıda vatandaşımız mağdur edildi. Olağanüstü hal koşullarında yapılan anayasa referandumuyla gelen Cumhurbaşkanlığı Hükûmet Sistemi’yle demokrasimiz ağır bir yara aldı.

Hak ihlallerinin bilançosu ağır oldu. 130 bin vatandaşımız hakkında ‘kamu görevinden çıkarma tedbiri’ uygulandı. 2016-2020 yılları arasında, bir buçuk milyondan fazla terör kapsamında soruşturma başlatıldı.

Büyük haksızlıklara yol açan OHAL KHK’ları ile ihraçlar ve terör mevzuatının keyfi şekilde uygulanmasından kaynaklanan haksız yargılamalar Türkiye’nin yüzleşmesi ve acilen çözüme kavuşturması gereken ciddi bir sorun olarak karşımızda duruyor.

Elinizdeki eylem planının tek amacı var: Haksızlıkları gidermek.

Biz, bir yandan FETÖ ile mücadeleye devam etmenin demokratik hukuk devletinin asli bir görevi olduğunu vurgularken, bir yandan da adaletin ince işçilik gerektiren zorlu bir arayış olduğunun gayet iyi bilincindeyiz. Hiçbir zorlu koşulun adaletsizlik için mazeret olmayacağını da çok iyi biliyoruz. Açılan her bir davanın, alınan her bir kararın insanların hayatını birebir etkilediğini aklımızdan çıkarmıyoruz.

OHAL KHK’ları ile ihraçlar ve ceza yargılamaları yoluyla oluşan tüm mağduriyetleri giderme sorumluluğuyla hareket ediyoruz. Bu amaçla DEVA Partisi iktidarının ilk 90 gününde kolları sıvayacağız.

Taahhüt ediyoruz: Bizim ilk ve son sözümüz daima adalet olacak.

15 Temmuz 2016, yakın siyasi tarihimizin en zor günlerinden birisidir. Darbe teşebbüsü demokrasimize, vatandaşlarımızın temel hak ve özgürlüklerine ve hukuk devleti ilkesine vurulmak istenen bir prangaydı.

20 Temmuz 2016’da ilan edilen olağanüstü halin ardından, yayımlanan Olağanüstü Hâl Kanun Hükmünde Kararnameleri ile emniyetin ve silahlı kuvvetlerin teşkilat ve personel mevzuatlarında değişiklikler yapılmış, özel sağlık ve eğitim kurumlarının yanı sıra, medya kuruluşları, dernek ve vakıflar kapatılmıştır. Bunların yanı sıra OHAL KHK’sının ekli listelerinde yer alan kişilerin terör örgütlerine üyeliği, mensubiyeti, iltisaklı ya da bunlarla irtibatlı oldukları gerekçesiyle başka bir işleme gerek kalmaksızın ve bir daha kamu görevlisi olamayacak şekilde kamu görevinden ihraç edilmesi gibi geniş çaplı birçok tedbir alınmıştır.

Alınan bazı tedbirler ve bunların uygulamaları olağanüstü halin ilan edilme amaçları ile sınırlı kalmamış, durumun gerektirdiği meşru ölçü aşılarak Anayasa ve uluslararası sözleşmelere aykırı kararlar alınmıştır. Ayrıca ihraç işlemlerinin kapsamı çok geniş tutulmuş, olağanüstü hal ilanının sebebini oluşturan 15 Temmuz darbe teşebbüsü, FETÖ veya paralel devlet yapılanması ile hiçbir ilgisi bulunmayan ve ceza hukuku ya da idare hukuku bağlamında hukuka aykırı bir eylemde bulunmayan çok sayıda insan OHAL KHK’ları ile kamu görevinden çıkarılmıştır.

Öte yandan bu süreçte, terör örgütü üyeliği ile ilgili soruşturma sayıları ciddi boyutlara ulaşmıştır. Darbe teşebbüsüne katılan, somut suçlara karışan kişilerle en ağır şekilde mücadele edilmesi zorunluluğu tartışmasızdır. Ancak adil yargılanma hakkının gerekleri görmezden gelinerek sadece meşru faaliyetlere katıldıkları için silahlı terör örgütü üyesi veya örgüte yardım suçlaması ile soruşturma geçiren yüzbinlerce insanın karşı karşıya bırakıldığı sorunlar, çok ciddi insan hakları ihlalleri ortaya çıkardığı gibi toplumda derin yaralar da açmıştır.

DEVA Partisi olarak, parti programımızda belirttiğimiz üzere her iki konuda da adaleti tesis edeceğiz. Bu kapsamda, ilk olarak OHAL KHK’ları ile işlerini kaybetmiş ve yargı kararlarıyla suçsuz bulunmuş, kovuşturmaya yer olmadığı ve beraat kararı almış veya haklarında adli bir soruşturma bulunmayan kişilerin görevlerine ivedilikle dönmelerini sağlayacağımızı, hak ve itibarlarını iade edeceğimizi vurgularız.

Bununla birlikte, çözümün diğer boyutu terör yargılamalarında adil yargılanmanın tesis edilmesidir. Darbe teşebbüsü ile hiçbir ilgisi bulunmayan, örgütün niteliğini bilmeyen, silahlı terör örgütüne üye olma kastı olmadığı halde silahlı terör örgütü üyeliği ve silahlı terör örgütüne yardım etme suçları nedeniyle hukuka aykırı şekilde işlem yapılan kişiler bakımından yargılamaların demokratik toplumun gerekleri, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nin güncel kararları ve Yargıtay’ın geçmiş içtihatları

ve adil yargılanma hakkına uygun şekilde yapılması tesis edilmeden adaletten bahsedilemez. Bu nedenle, adaletin tecelli edebilmesi için gerçekten suç işleyenler ile suç işlemeyenlerin ayrıştırılmasına dair gereken kanuni düzenlemeleri yapacak ve adil yargılanma hakkı ile suçta ve cezada kanunilik ilkesine aykırı şekilde terör örgütü üyeliği ve silahlı terör örgütüne yardım etme suçları kapsamında yargılamalardan kaynaklanan haksızlıklara son vereceğiz.

OHAL KHK’ları ile ihraçlara ve ceza yargılamalarına ilişkin eylem planımız, Hukuk ve Adalet Politikaları Başkanlığı bünyesindeki deneyimli ve alanında uzman çalışma gruplarının ve akademisyenlerin katkılarıyla hazırlanmıştır.

DEVA Partisi olarak, hukukun üstünlüğüne olan inancımızın ve bağlılığımızın gereği olarak, anayasa ve evrensel ilkeler ışığında insan haklarının korunması için çalışacak ve bunların önündeki tüm engelleri kaldıracağız.

15 Temmuz 2016 tarihinde FETÖ tarafından gerçekleştirilen darbe teşebbüsü sonrasında ilan edilen olağanüstü hâlin üç temel amacı bulunmaktadır. Bu amaçlar, Milli Güvenlik Kurulu’nun 20 Temmuz 2016 tarihli tavsiye kararında “demokrasimizin, hukuk devleti ilkesinin, vatandaşlarımızın hak ve özgürlüklerinin korunmasına yönelik tedbirlerin etkin bir şekilde uygulanabilmesi” şeklinde ifade edilmiştir.

Bu tavsiye kararına uygun olarak, 20 Temmuz 2016’da ilan edilen olağanüstü halin ardından ilki 23 Temmuz 2016 tarihinde olmak üzere toplam 32 adet Olağanüstü Hâl Kanun Hükmünde Kararnamesi (OHAL KHK’sı) yayımlanmış ve birtakım tedbirler alınmıştır. Kara, hava ve deniz kuvvetleri Milli Savunma Bakanlığına bağlanmış, emniyetin ve silahlı kuvvetlerin teşkilat ve personel mevzuatlarında değişiklikler yapılmış,

özel sağlık ve eğitim kurumlarının yanı sıra, medya kuruluşları, dernek ve vakıflar kapatılmıştır. 15 OHAL KHK’sının ekli listelerinde yer alan kişiler ise, terör örgütlerine üyeliği, mensubiyeti, iltisakı ya da bunlarla irtibatı oldukları gerekçesiyle başka bir işleme gerek kalmaksızın ve bir daha kamu görevlisi olamayacak şekilde kamu görevinden ihraç edilmiştir. Bu şekilde kamu görevinden ihraçların sayısı 130.000’in üzerindedir. Herhangi bir idari soruşturma işlemine tabi tutulmaksızın kamu görevinden ihraç edilen kişilerin başvurularını incelemek üzere oluşturulan “OHAL İnceleme Komisyonu”na yapılan başvuru sayısı ise 125.678’dir.

Ancak iki yıl süren olağanüstü hal sürecinde, OHAL KHK’ları ile alınan tedbirler ve bunların uygulamaları süre ve etki bakımından olağanüstü halin ilan edilme amaçları ile sınırlı kalmamış, durumun gerektirdiği meşru ölçü aşılarak Anayasa ve uluslararası sözleşmelere aykırı kararlar alınmıştır. İhraç işlemlerinin kapsamı çok geniş tutulmuş, olağanüstü hal ilanının sebebini oluşturan

15 Temmuz darbe teşebbüsü veya paralel devlet yapılanması ile hiçbir ilgisi bulunmayan ve ceza hukuku ya da idare hukuku bağlamında hukuka aykırı bir eylemde bulunmayan çok sayıda insan OHAL KHK’ları ile kamu görevinden çıkarılmıştır.

Söz konusu ihraçlarla ilgili olarak usuli güvenceler yerine getirilmemiştir. İhraçlar, herhangi bir soruşturma ve kovuşturma yapılmaksızın, kişilere savunma hakkı verilmeden gerçekleştirilmiş ve bu ihraçlara karşı etkili bir itiraz mekanizması kurulmadığı gibi yargı yoluna başvuru imkânı da güçleştirilmiştir.

Kamu görevinden çıkarılan kişilerin bir daha kamu görevine girmeleri yasaklandığı gibi özel sektörde iş bulmalarının önünde de fiili engeller yaratılmıştır. Böylece, ortalama olarak %80’i evli ve evli olanların %92’si çocuklu olan çok sayıda kişi ekonomik ve sosyal olarak ağır sonuçlarla karşı karşıya kalmıştır.

Öte yandan bu süreçte, terör örgütü üyeliği ile ilgili soruşturma sayılarının çok yüksek olması dikkat çekicidir. Adalet Bakanlığının açıkladığı verilere göre, 15 Temmuz 2016 darbe teşebbüsü sonrasında darbe teşebbüsünü konu alan 289 fiili darbe davası açılmış, (Ayrıca bkz: '1) bu davaların 288’i ilk derece mahkemelerinde karara bağlanmıştır. (Ayrıca bkz: '2) Bu kapsamda, toplam 8 bin 724 kişi hakkında karar verilmiştir. (Ayrıca bkz: '3) Diğer taraftan, Bakanlığın verilerine göre, 2016 ilâ 2020 yılları arasında, büyük bir çoğunluğunu terör örgütü üyeliği suçlaması oluşturan, terör örgütü bağlamında başlatılan soruşturma sayısı ise toplam 1 milyon 576 bin 566’dır. (Ayrıca bkz: '4)

Ayrıca, darbe soruşturmaları ve silahlı terör örgütü yöneticiliği ile üyeliği soruşturmalarının yanında bu yapıya ilişkin olarak; devletteki önemli görevlerde, bilhassa güvenlik, yargı ve sivil bürokraside paralel bir örgüt oluşturma, suç delillerini yok etme, devlet kurumlarının ve üst düzey devlet görevlilerinin telefonlarını dinleme, devletin istihbarat faaliyetlerini deşifre etme, kamu görevine giriş veya görevde yükselme sınavlarına ilişkin soruları önceden elde edip mensuplarına verme gibi eylemler temelinde çok sayıda soruşturma ve kovuşturma da yürütülmektedir.

Tüm bu hususlar birlikte değerlendirildiğinde, darbe teşebbüsü ile anayasal düzeni yıkmaya çalıştığı, cebir ve şiddet kullanarak Hükûmeti ortadan kaldırmaya teşebbüs ettiği açık olan FETÖ’nün darbe teşebbüsünden önce de “kurucusu, yöneticileri ve üyeleri arasında sıkı bir hiyerarşik bağın mevcut olduğu, gizliliğe riayet ettiği, görünür yüzüyle gerçek yüzü arasındaki farkı” gizleyen bir örgüt olduğu açıktır. (Ayrıca bkz: '5) Bu nedenle, DEVA Partisi olarak, tüm suç ve terör örgütleriyle olduğu gibi FETÖ ile mücadeleyi demokratik hukuk devletinin asli bir görevi olarak görüyoruz.

Diğer tarafta bu yapılanmanın, darbe teşebbüsünden kısa bir süre öncesine kadar dini saiklerle oluştuğuna inanılan ve toplumun birçok kesiminde kabul gören dini bir cemaat olarak bilindiği ve uzun yıllar boyunca okulları, yurtları ve dershaneleri ile ülkedeki eğitim faaliyetleri yürüttüğü ve bu yolla birçok insan kaynağına ulaştığı da bir gerçektir. (Ayrıca bkz: '6) Nitekim, Anayasa Mahkemesi 31.10.2019 tarihli kararında bu gerçeğe şöyle dikkat çekmiştir:

“Bununla birlikte ülkemizde ve yurt dışında yıllar boyunca faaliyetlerini sürdüren FETÖ/PDY’nin baştan beri illegal bir yapılanma olduğunun -herkes tarafından bilindiğini söylemek mümkün değildir. Zira yıllarca kendisini başta eğitim olmak üzere topluma yararlı alanlarda faaliyet gösteren dinî bir grup olarak niteleyen ve bu sayede toplumda meşruiyet kazanmaya çalışan FETÖ/PDY; cemaat, hizmet hareketi, gönüllüler hareketi ve camia gibi isimlerle anılmıştır. FETÖ/PDY’nin dışa dönük bu yapısı dolayısıyla toplumun önemli bir kesimi, bu yapılanmanın -illegal yönünü bilmeden- sosyal ve ekonomik alanda gelişerek kurumsallaşmasına ve faaliyetlerine destek olmuştur.” (Ayrıca bkz: '7)

Dolayısıyla, FETÖ ile bağlantılı ceza yargılamaları ve ihraç kararları değerlendirilirken bu yapının devlet kurumlarında örgütlenmiş, örgüt çıkarları doğrultusunda paralel hiyerarşiden aldıkları talimatlarla hareket eden mahrem yapılanması olduğu ve darbe teşebbüsüne de bu örgütlenme sayesinde kalkıştığı gerçeği ile başlangıçta yasal bir şekilde kurulan, en üst düzeyde devlet tarafından desteklenen ve topluma da referans olunan ve bu sebeplerle de toplumun önemli bir kesimi tarafından yasadışı bir amaç gütmediği düşünülen ve destek gören sivil görünümlü faaliyetlerde bulunduğu hususları birlikte ele alınmalıdır.

İki yıllık OHAL süreci ve ardından geçen üç yılın sonunda bugün gelinen noktada, örgüt ile mücadele ederken, sadece meşru faaliyetlere katıldıkları için soruşturma geçiren, OHAL KHK’ları ile ihraç edilen ve silahlı terör örgütü üyesi veya örgüte yardım suçlaması ile mahkum edilen yüzbinlerce insanın karşı karşıya bırakıldığı sorunlar çok ciddi insan hakları ihlalleri ortaya çıkarmanın yanı sıra toplumda da derin yaralar açmıştır.

DEVA Partisi olarak eylem planı ile amacımız, doğrudan ya da dolaylı olarak darbe teşebbüsüne katılan ya da destek olan, devlet içinde ayrı bir hiyerarşik yapı oluşturup, soru çalma, suç delillerini yok etme, devlet kurumlarının ve üst düzey devlet görevlilerinin telefonlarını dinleme gibi somut suçlara karışan, örgütün mahrem yapılanması içinde yer alıp paralel hiyerarşiden aldığı talimatlar uyarınca örgüt çıkarları doğrultusunda hareket eden ve dolayısıyla kamu görevinin gerektirdiği nitelikleri taşımayan ve hukuken de kamu görevi icra etmeleri mümkün olmayan kişiler ile kamu görevinin gereklerine aykırı davranmamış kişiler arasında hakkaniyetli bir ayrım yapmaktır.

Amacımız, suç teşkil eden herhangi bir eylemin içinde olmayan ve örgütün terör veya suç örgütü vasfı bilinci içerisinde hareket etmeyen, hakkında soruşturma veya kovuşturma olmayanlar ile kovuşturmaya yer olmadığına dair karar veya beraat kararı verilen kamu görevlilerinin yaşadıkları haksızlıkları gidermektir.

Ayrıca aynı doğrultuda, bir hukuk devletinde mümkün olmayacak şekilde, 1 milyon 600 bin terör örgütü bağlamında başlatılan soruşturmadan ve devam eden yargılamalarda darbe teşebbüsüne katılan, devlet içinde ayrı bir hiyerarşik yapı oluşturup, somut suçlara karışan kişiler dışında kalan terör örgütü vasfı bilinci içerisinde olmayan masum kişileri adalete kavuşturmaktır.

Bu amaçla bizler, DEVA Partisi olarak Parti Programımızda ifade ettiğimiz üzere, kararnameler yoluyla işlerini kaybetmiş ve yargı kararıyla suçsuz bulunmuş veya hakkında adli bir işlem tesis edilmemiş kişilerin hak ve itibarlarının iadesi ile ilgili düzenlemeleri ivedilikle yapacağız.

Ayrıca kamu görevinden ihraç edilen kişilerin yaşadıkları sosyal ve ekonomik sorunların her geçen gün ağırlaştığının farkındayız. Bu nedenle, KHK’ların sosyal hayata ve özel sektöre yansıyan sonuçları ile OHAL KHK’ları ile kapatılan özel kurumlarda çalışan kişilerin özel sektörde çalışmalarının önündeki yasal ve fiili engelleri ortadan kaldıracağız.

Aynı kapsamda, terör örgütü üyeliği veya terör örgütüne yardım suçlamasıyla yapılan soruşturma ve kovuşturmalarla sebebiyet verilen mağduriyetleri de ortadan kaldırmayı ve adil yargılanma hakkının gereklerini sağlamayı amaçlıyoruz. Bu kapsamda, suç işleme kastı olmayan, herhangi somut bir suçu bulunmadığı halde hakkında soruşturma ve kovuşturma yürütülen ya da mahkûmiyet kararı verilen masum kişilerin mağduriyetlerini gidereceğiz.

Bu çalışmada, darbe teşebbüsünün arka planında yatan gerçekleri de göz ardı etmeksizin, kamu görevinden ihraçlar ve terör örgütü yargılamalarından kaynaklanan sorunlar ele alınmıştır. Üç temel başlıktan oluşan çalışmada, öncelikle bir olağanüstü hâl tedbiri olarak uygulanan kamu görevinden ihraç işlemlerinin genel çerçevesi ve bu işlemlerin hukuka uygunluğu değerlendirilmiştir. Ardından silahlı terör örgütüne üye olma suçunun maddi ve manevi unsurları üzerinde durularak, bu yargılamalar ceza hukukunun genel ilkeleri bakımından incelenmiştir. Son olarak, tüm bu hususlara ilişkin çözüm önerilerimiz kamuoyunun takdirine sunulmuştur.

A. OHAL KHK’ları ile İhraçların Genel Çerçevesi ve Karşılaştırmalı Hukuk Işığında İncelenmesi

Olağanüstü hâl döneminde uygulanan kamu görevinden çıkarma işlemine neden olan bağlantının kapsamı 667 sayılı KHK’nin 4. maddesinde “milli güvenliğe karşı faaliyette bulunduğuna karar verilen yapı, oluşum veya gruplara üyeliği, mensubiyeti veya iltisakı yahut bunlarla irtibatı olduğu değerlendirilen”ler şeklinde açıklanmıştır. Bu ifade, söz konusu uygulamanın milli güvenliğin korunması amacıyla yapıldığını ortaya koymaktadır. Türkiye, böylesi kapsamlı bir süreci tarihinde ilk defa yaşamıştır.

Olağanüstü Bir Tedbir Olarak Kamu Görevinden Çıkarma
Kamu görevinden çıkarma işlemi niteliği itibariyle bir tedbirdir. Söz konusu işlemlerin bu niteliği OHAL KHK’larının amaç kısmında ve 667 sayılı KHK’nın 4. maddesinin “Kamu görevlilerine yönelik tedbirler” şeklindeki başlığında açıkça ortaya koyulmuştur. Bu amaç, Anayasa’nın olağanüstü hâl döneminde olağanüstü hâlin gerekli kıldığı konularda önlemler alınabileceğini öngören mülga 121. maddesi ile de uyum içerisindedir.

Anayasa’nın 121. ve 15. maddelerinde olağanüstü hâlde OHAL KHK’ları ile alınabilecek bu tedbirlerle ilgili sınırlamalara da yer verilmektedir. Kamu görevinden çıkarma tedbirlerinin bu hükümler bakımından incelenebilmesi için söz konusu tedbirin gerekliliğinin, kapsamının ve temel hak ve hürriyetler üzerindeki etkilerinin ortaya koyulması gerekmektedir.

a. Kamu Görevinden Çıkarma Tedbirinin Amacı ve Gerekliliği

Türkiye’de 2016-2018 yılları arasında yaşanan olağanüstü sürecin nedeni darbe teşebbüsüdür. Dolayısıyla OHAL KHK’ları ve kişilerin kamu görevinden çıkarılması tedbiri de bu olaylarla bağlantılı olarak demokrasiye ve hukuk düzenine yönelen tehditlerin ortadan kaldırılması ile ilgili olmalıdır. Bu nedenle, KHK’larla yapılan tüm işlemler gibi kamu görevinden çıkarma işlemi de darbe teşebbüsünün ortaya çıkardığı tehdidi ortadan kaldırmak amacıyla bağdaştığı ölçüde ulusal güvenliğin ve düzenin korunması amacına hizmet etmektedir.

b. Kamu Görevinden Çıkarma Tedbirinin Kapsam, Süre ve Usul Bakımından İncelenmesi

Olağanüstü hâl sürecinde kamu görevinden çıkarmaya ilişkin doğrudan KHK eki ile ya da 667 sayılı KHK’nın 3. ve 4. maddelerinin verdiği yetkiye dayanarak idari kararla çıkarma şeklinde iki farklı yöntem benimsenmiştir. Her halükârda, kamu görevinden çıkarma şeklinde ortaya çıkan bu işlemlerin dayanağını darbe teşebbüsü nedeniyle Bakanlar Kurulu tarafından alınan OHAL ilan kararına dayanarak çıkarılan OHAL KHK’ları oluşturmaktadır.

Bu kapsamda, pek çok kurumdan işçi statüsünde olanlar dâhil çeşitli statülerde istihdam edilen kişiler kamu görevinden çıkarılmıştır. Bunlar arasında, TSK (10 bin 59), Emniyet ve Jandarma Teşkilatı (36 bin 176), Milli Eğitim Bakanlığı (34 bin 393), üniversiteler (6 bin 81) ve yargı (4 binden fazla), ihraç edilen kişi sayısı bakımından öne çıkmaktadır. (Ayrıca bkz: '8)

OHAL KHK’larında, kamu görevinden doğrudan ya da idari kararla çıkarılanların bir daha kamu görevinde istihdam edilemeyeceği hükmüne yer verilmiştir. Dolayısıyla, OHAL KHK’sı ile görevine son verilen kişiler, herhangi bir bireyselleştirme yapılmaksızın, hayatlarının sonuna kadar kalıcı bir şekilde kamu görevinden yasaklanmışlardır.

c. Kamu Görevinden Çıkarma İşleminin Temel Hak ve Hürriyetler Üzerindeki Etkileri ve Sonuçları

Olağanüstü hâl süresince yürütülen kamu görevinden çıkarma işlemleri beraberinde getirdiği etkileriyle birlikte ele alındığında, bu işlemlerin özel hayata saygı, kişisel verilerin korunması, çalışma, kamu hizmetine girme gibi temel hak ve hürriyetler konusunda çok ağır sonuçlar doğurduğu görülmektedir. Bunların bir kısmı zaten OHAL KHK’larında hüküm altına alınan, kamu görevinden çıkarılma işlemi ile birlikte sonuç doğuran rütbelerin alınması, kurum ve kuruluşlardaki çeşitli üyeliklere son verilmesi, pasaportların iptali, kamu konutlarından tahliye işlemleridir.

Kamu görevinden çıkarma işleminin, temel hak ve hürriyetler konusunda doğurduğu sonuçların asıl yoğunlaştığı alan ise kamu kurumlarının ve özel kuruluşların olağanüstü hâl sonrasına da sirayet eden ve kişiler bakımından hukuki, sosyal ve ekonomik etkiler doğuran yaklaşımlarıdır. Bu yaklaşımın kamu görevinden çıkarılanlar bakımından ortaya çıkardığı tablonun genel çerçevesi şu şekildedir: (Ayrıca bkz: '9)

İşe alınmama, işlerine son verilme ya da sigortasız şekilde çalışma (Ayrıca bkz: '10)   ve geçim sıkıntısı yaşama,(Ayrıca bkz: '11)

Gayrimenkullere tedbir konulması, banka hesaplarının kapatılması, kredi kartı iptali,(Ayrıca bkz: '12)

Engelli yakınlarının yardımlarının kesilmesi, (Ayrıca bkz: '13)

Sosyal ve ekonomik baskının sonucu olarak stres kaynaklı hastalıklarda artış, ebeveyn ölümleri, çocuk düşürme ve intihar girişimi oranlarında artış, (Ayrıca bkz: '14)

Ev, araç kiralayamama, (Ayrıca bkz: '15)

Öğrenci burslarının kesilmesi ve devlet desteklerinin kesilmesi, burslardan ve desteklerden faydalanamama (Ayrıca bkz: '16)   ve bursların ve desteklerin geri istenmesi, (Ayrıca bkz: '17)

Deprem yardımından mahrum kalma, (Ayrıca bkz: '18)

Taşınma, dışlanma, damgalanma, (Ayrıca bkz: '19)

Suç ve cezanın şahsiliği ilkesine aykırı olarak kamu görevinden ihraç edilen kişilerin ailesinin de tedbirlere dolaylı olarak muhatap edilmesi (Kamu görevinde istihdam edilmeme, Kamu görevinden çıkarılma, pasaport tahdidi, olumsuz kanaat ihzar eden güvenlik soruşturmaları vb.)

2. Avrupa Konseyi Parlamenter Meclisi, Venedik Komisyonu ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi Kararları

Kamu görevine son verme demokratik hukuk devletinin ya da ulusal güvenliğin tesisi amacıyla çeşitli ülkelerde bir başa çıkma yöntemi olarak uygulanmıştır. Bu konu uluslararası hukukta açıkça öngörülmüş ya da düzenlenmiş bir konu değildir. Venedik Komisyonu, hakkında bir düzenleme olmayan bu süreçlerin, uluslararası sözleşmelerde yer alan ayrımcılık yasağı, özel hayata saygı ve kamu hizmetine girme hakları ile bağlantılı olduğunu kabul etmektedir. (Ayrıca bkz: '20)

Avrupa ülkelerinde art arda başlayan uygulamalar neticesinde, bu mesele ilk defa Avrupa Konseyi Parlamenter Meclisi tarafından 1996 tarihli Karar’da ele alınmıştır (Ayrıca bkz: '21). Hukukun üstünlüğüne dayanan demokratik bir hukuk devletinin adaleti sağlamak için kendini savunabileceği; ancak intikam duygusunun adalet duygusunun yerine geçmesine izin verilmemesi gerektiği belirtilmiştir.

Bu kararda, kişilerin kamu görevine son verilmesi sonucu doğuran süreçlerin ancak bazı şartları sağlamak koşulu ile demokrasi ile uyum içinde olabileceği ortaya koyulmuştur. Bu kriterler, suçun kolektif olarak değil bireyselleştirilerek kanıtlanması, masumiyet karinesinin, savunma hakkının, mahkemeye başvuru imkânlarının sağlanması ve süre olarak sınırlı
olması şeklinde açıklanmıştır.22 Venedik Komisyonu ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi de, önlemlerin doğası gereği geçici olması, ilgili kişinin insan hakları ve demokrasi için tehlike oluşturacağı pozisyonlarla sınırlı olması, özel ya da yarı-kamusal kuruluşları kapsamaması gerekliliklerini de ekleyerek sürecin hukuka uygun olması için gerekli çerçeveyi daraltmıştır. (Ayrıca bkz: '23)

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi tarafından Doğu ve Orta Avrupa ülkeleri hakkında söz konusu süreçlere ilişkin verilmiş çok sayıda karar bulunmaktadır. Öncelikle belirtmek gerekir ki AİHM, ülkelerin komünist geçmişleri ile başa çıkma girişimlerinin başlı başına insan haklarını ihlal eden bir durum olmadığını kabul etmektedir. Bununla birlikte, kişilerin kendileri hakkındaki dosyalara erişimleri engellendiğinde; usuli garantiler sağlanmadığında; uygulamaların kapsamı kamu ve özel sektörün geniş alanlarına yayıldığında ya da bu uygulamalar kendilerinden beklenen fayda sağlandıktan sonra da sürdürüldüğünde söz konusu kamu görevine sonra verme işlemlerinin insan haklarını ihlal eden bir hal alabileceği belirtilmektedir. (Ayrıca bkz: '24)

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi tarafından verilen bazı kararlarda usuli güvencelerin sağlanmaması ve ilgili kişilerin haklarında yürütülen süreçler hakkında bilgi alamamaları nedeniyle Sözleşme’nin ihlal edildiğine hükmedilmiştir. (Ayrıca bkz: '25)

Mahkeme’ye göre, devlet sırrı taşıdığı gerekçesiyle bazı bilgi ve belgelere erişimin engellenmesi kişinin davadaki başarı şansını ortadan kaldırmaktadır. (Ayrıca bkz: '26) Bu durum, silahların eşitliği ilkesi ile yargılamanın adilliğini büyük ölçüde etkilemektedir. Konuya ilişkin bir davada, AİHM, başvurucunun isimlerinin kirletilmesi yanında 10 yıl boyunca kamu görevinden yasaklanmayla da karşılaşacağını vurgulayarak kendisi hakkındaki bilgilere sınırsız bir şekilde erişebilmesinin önemine dikkat çekmiştir. (Ayrıca bkz: '27) Mahkemeye göre, devlet sırrı niteliği taşıdığı gerekçesiyle kişi hakkında ulaşılan bilgilerin gizli tutulması ancak çok istisnai olarak kabul edilebilecek bir durumdur ve bir norm halini almamalıdır. (Ayrıca bkz: '28)

Kamu görevinden ihraçların, özel hayata saygı hakkını etkileyen boyutu ile ilgili olarak AİHM, kişinin topluma ifşa edilip edilmediği, özel sektördeki iş imkanlarının söz konusu süreçlerden etkilenip etkilenmediği, kamu görevinden yasaklanmanın ne kadar süreyle öngörüldüğü ve kişinin bir dışlanmaya maruz kalıp kalmadığı gibi hususları dikkate almaktadır.

Mahkeme’nin benzer konularda farklılaşan kararları, söz konusu kriterlerin Mahkeme’nin nihai kararını nasıl etkilediğini ortaya çıkarmaktadır.

Mahkeme, eski rejimle işbirliği yaptıkları dolayısıyla kamuya ifşa edilen kişiler tarafından yapılan farklı başvurulardan birinde, söz konusu sürecin sadece kamuda önemli görevler üstlenen kişiler hakkında uygulandığına ve kişilerin toplumdan ve kamudan dışlanmadığına, ifşa sürecinin sosyal ve ekonomik sonuçları olmadığına, nitekim birçoğunun önemli mesleklere devam ettiğine dikkat çekmiştir. (Ayrıca bkz: '29) Mahkeme’ye göre, bu durum da özel hayatı etkilemektedir ancak başvurucu nezdinde dönülmez yaralar açmamıştır.

Buna karşın, bir yüksek mahkeme yargıcının 5 yıl boyunca kamu görevinden yasaklanması ile ilgili kararında AİHM, kişinin aynı zamanda avukatlık yapmaktan da yasaklandığının ve bunun da normal bir hayat sürdürme ve hayatını kazanma konusunda ciddi zorluklar yarattığının altını çizmiştir. (Ayrıca bkz: '30) Bu denli kapsamlı bir sınırlamanın gerekliliği konusunda ikna olamayan Mahkeme, özel hayata saygı hakkının ihlal edildiğine hükmetmiştir. Bir başka davada ise Mahkeme, eski rejimde şoför olarak istihdam edilen başvurucunun kamuoyuna ifşa edilmesi hususunda, farklı istihdam düzeyleri arasında ayrım yapılmamasına dikkat çekmiş, uygulamanın orantılı olmadığına karar vermiştir. (Ayrıca bkz: '31)

Farklı istihdam alanlarının risk faktörü ve işten çıkarmalar üzerindeki etkisine dair başka bir kararda da başvurucunun bir ortaokulda Almanca ve Fransızca öğretmeni olarak çalıştığına dikkat çekilmiştir. Görevine Alman Komünist Partisi’ne üye olması dolayısıyla son verilen başvurucu bakımından risk öğretmenlerin öğrencileri üzerindeki etkilerine dayandırılmışsa
da Mahkeme, başvurucu hakkında böyle bir eleştirinin söz konusu olmadığını, bilakis başvurucunun meslektaşları, amirleri ve ebeveynler tarafından saygı gören biri olduğunu belirtmiştir. (Ayrıca bkz: '32) AİHM, ayrıca Alman Komünist Partisi’nin yasaklanmamış olması dolayısıyla başvurucunun faaliyetlerinin yasal olduğu hususunun da dikkate alınması gerektiğini vurgulamıştır. (Ayrıca bkz: '33) Mahkeme, başvurucunun itibarı yanında geçim kaynağını ve özel sektörde iş bulma imkânını yakından ilgilendiren ve bu yönüyle ağır bir önlem olan görevine son verilmesi işleminin güdülen meşru amaçla orantısız olduğuna ve ifade özgürlüğünün ihlal edildiğine hükmetmiştir. (Ayrıca bkz: '34)

Daha güncel bir kararında ise Mahkeme, başvurucuların isimlerinin kamuya açık şekilde bir sitede yayımlanarak ihraç edilmeleri ile ilgili önemli tespitler yapmıştır. (Ayrıca bkz: '35) İş geçmişi, Komünist Parti’de görev alma ve eski rejimle işbirliği yapılmadığına ilişkin beyanın geç verilmesi gibi farklı sebeplerle görevlerine son verilen beş başvurucunun davasında AİHM, kamu hizmetinden on yıl süresince yasaklanma ve isimlerinin kamuya açıklanması ile birlikte sosyal ve mesleki olarak dışlanma sonuçları doğuran söz konusu uygulamanın özel hayatı geniş bir biçimde etkilediğini belirtmiştir. (Ayrıca bkz: '36) Mahkeme, bu uygulamaların demokratik rejime karşı tehdit oluşturan kişilerden toplumu korumak ve kamu idaresinin yolsuzluk yapan kişilerden temizlenmesi şeklinde iki amacı olduğunu kaydetmiştir. Mahkeme, başvurucularının otoriter eğilimleri olan ve yolsuzlukların yapıldığı bir dönemde görev yapmış olmalarına rağmen demokratik toplumu tehdit boyutlarının totaliter rejimlerdekilerle eş tutulamayacağını belirtmiştir. (Ayrıca bkz: '37) Söz konusu uygulamanın kamu kurumlarına güvenin sağlanması ve demokratik hukuk devletinin korunması amaçlarını dikkate alan AİHM’e göre, bu amaçlar bireysel değerlendirmelerin ardından kişilerin daha az hassas pozisyonlara yerleştirilmesi şeklinde bir yöntemle gerçekleştirilebilirdi. (Ayrıca bkz: '38) Bu amaçların dışında bir amaç güdülüyorsa, kamu hizmetinin siyasallaştırılması anlamına gelen bu durum demokrasinin güçlenmesini değil, zayıflamasını sağlayacaktır. (Ayrıca bkz: '39) Mahkeme, uygulanan tedbirlerin çok kısıtlayıcı ve kapsamlı olması, acil olduğu iddia edilmesine rağmen geçici olarak değil, on yıllık bir süre için öngörülmesi gibi hususların altını çizerek tedbirlerin niteliği ile amaçlarının tutarlı olmadığını belirtmiştir.(Ayrıca bkz: '40) Kararda bütün başvurucular bakımından özel hayata saygı hakkının ihlal edildiğine hükmedilmiştir.

Avrupa Konseyi Parlamenter Meclisi, Venedik Komisyonu ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nin farklı ülkelerde uygulanan kamu görevinden ihraçlara ilişkin incelenen kararlarından, meşru amacı olabilecek bu tür süreçlerin hukuka uygun olarak sürdürülmesi gerektiği anlaşılmaktadır. Hukuka uygunluğun sağlanması için ise, usule ve esasa ilişkin kriterler dikkate alınmalı ve tedbirler ulusal güvenliğin ve demokratik düzenin korunmasını sağlama amacıyla sınırlı olarak uygulanmalıdır.

3. Türkiye’de Yaşanan Sürecin Karşılaştırmalı Olarak Değerlendirilmesi

Türkiye’de 20 Temmuz 2016 tarihinde ilan edilen ve 18 Temmuz 2018 tarihinde son bulan iki yıllık olağanüstü hâl sürecinde, kamu görevlilerinin doğrudan KHK ile ya da KHK’ya dayanarak ihraç edilmesi uygulaması çok çeşitli farklılıkları bünyesinde barındırmakla birlikte genel görünümü itibariyle Avrupa’da uygulanan süreçlerle benzerlik göstermektedir. En başta, bu uygulamaların bütününde amaç demokratik hukuk devletinin korunmasıdır. Tedbirlerin arka planında yatan demokrasiye yönelik tehditlerin ciddiyeti, yakınlığı ve yoğunluğu değişkenlik gösterdiğinden bu tehditlerle başa çıkma yöntemi de doğal olarak farklılaşmaktadır.

a. Demokratik Hukuk Devletine Yönelen Tehditlerin Yakınlığı ve Ağırlığı Bakımından

15 Temmuz 2016 akşamı Türk Silahlı Kuvvetler mensubu bir grup asker demokratik
hükümeti devirmeye kalkışmış ve bunu başarmak için çeşitli kamu kurumlarına saldırmış,
yol ve köprüleri kapatmış, yayın organlarını ele geçirmiş, Türkiye Büyük Millet Meclisi’ni bombalamıştır. Ağır silahlar kullanmaktan çekinmeyen kalkışmacılar, darbe teşebbüsüne karşı koyan güvenlik görevlileri ile bu teşebbüse tepki göstermek üzere sokaklara çıkan sivillere uçaklar, helikopterler, tanklar, diğer zırhlı araçlar ve silahlarla saldırmış; bu saldırılar sonucunda toplam 251 kişi hayatını kaybetmiş; binlerce kişi de yaralanmıştır.

Darbe teşebbüsünün arkasında Fetullahçı Terör Örgütü (FETÖ) olarak isimlendirilen yapının olduğu, kamu makamları ve yargı organları tarafından olgusal temelleriyle birlikte açığa çıkarılmıştır.

Türkiye’de kamu görevinden ihraçlar, bu darbe teşebbüsünün ortaya çıkardığı tehditlerle başa çıkabilmek için ilan edilen olağanüstü hâlin gerektirdiği tedbirlerden biri olarak uygulanmıştır. İhraç edilen kişiler, darbe teşebbüsünün arkasında yer alan, anayasal düzeni, demokratik hükümeti, kurumları ve kendilerine direnen halkı doğrudan hedef alan ve bu uğurda şiddetin her türlüsünü meşru gören FETÖ ile bağlantıları ya da bağlantılı olduğu iddiaları dolayısıyla bu tedbirlerin süjesi olmuşlardır.

Türkiye’de ise hükümeti devirme girişiminin hemen arkasından bazı tedbirler alınması zorunluluğu ortaya çıkmış ve bu tedbirler kapsamında kamu görevlilerinin ihraçları başlamıştır.

Türkiye’de ihraçların iki farklı yönü olduğu görülmektedir: a. Devam etmekte ve tekrarı ihtimal dâhilinde olan tehdidi bertaraf etme, b. Büyük ölçüde sona eren tehdidin izlerini ortadan kaldırma. Bu iki aşama arasında zamansal olarak net bir ayrım yapmak mümkün görünmemektedir. Ancak darbe teşebbüsünün hemen ardından teşebbüse aktif olarak katılan ve destekleyen askeri personelin görevine son verilmesi ile darbe teşebbüsünden 1 yıl sonra bir akademisyenin görevine son verilmesi arasında demokratik düzenin korunması amacı bakımından ciddi, büyük ve yakın bir tehdidin varlığı tespitinde bir ayrım yapılması gerektiği aşikârdır.

b. Alınan Tedbirler Bakımından

Türkiye’de kamu görevinden ihraçların beraberinde getirdiği çok kapsamlı sonuçları olmuştur. Kamu hizmetinden kalıcı olarak yasaklanma, bunlardan yalnızca biridir.

Bu çalışma kapsamında örneklerine yer verilen benzer süreçlerle karşılaştığında, Türkiye’deki sürecin etkilerinin çok daha kapsamlı olduğu açıkça anlaşılmaktadır; öyle ki karşılaştırmalı hukukta bu tedbirlerinin bütününü birden uygulayan başka bir örnek bulunmamaktadır.

En başta, Türkiye’de ihraçların büyük çoğunluğu herhangi bir disiplin ya da muhakeme sürecine tabi olmadan, OHAL KHK’larına ekli listelere yazılmak suretiyle gerçekleştirilmiştir. Avrupa’da söz konusu ihraçların tamamı olağan hukuk düzeni içerisinde ve büyük bir kısmı da yargı ya da kurul kararı sonrasında gerçekleşmiştir.

Avrupa Konseyi ve Venedik Komisyonu tarafından, kamu görevinden ihraçlar için en fazla 5 yıl sürmesi gerektiği şeklinde bir standart ortaya koyulmuştur. (Ayrıca bkz: '41) Türkiye’de, söz konusu ihraçlar bir daha herhangi bir kamu görevinde çalıştırılmamak üzere kalıcı bir şekilde gerçekleştirilmiştir. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, ağır bir yaptırım olarak nitelendirdiği 10 yıllık kamu görevinden yasaklama uygulaması ile ilgili olarak, doğası gereği geçici nitelik taşıması gereken bir süreci geçici olmaktan çıkardığı tespitinde bulunmuştur. (Ayrıca bkz: '42) 5 yıllık yasakları değerlendirdiği bazı kararlarda ise, kişilerin özel sektörde iş bulamamalarını da gözeterek özel hayata saygı hakkının ihlal edildiğine hükmetmiştir. (Ayrıca bkz: '43) Bu bakımdan, Türkiye’de tüm ihraçlar bakımından hiçbir süre öngörülmeksizin kalıcı olarak uygulanan kamu hizmetine girme yasağının Avrupa standartları ile bağdaştırılmasına imkân bulunmamaktadır.

İhraçların meslek gruplarına yayılımı da karşılaştırma unsurlarından biridir. Bu husus, kamu görevlilerin istihdam edildiği pozisyonlara göre tehdit potansiyelinin ve sadakat yükümlüğünün kapsamına göre değişkenlik gösterebilmektedir. Türkiye’de bu süreç üst düzey kamu görevlileri, yüksek mahkeme üyeleri, hakim ve savcılar, askerler ve emniyet personeli yanında akademisyenleri, öğretmenleri, doktorları, belediye işçilerini de kapsayarak çok kapsamlı bir şekilde yürütülmüştür. Bu yönüyle de Türkiye, benzer süreçleri yaşayan diğer ülkeler arasında öne çıkmaktadır. Avrupa ülkelerinde, bu süreçlerin daha çok üst düzey kamu görevlileri ya da yüksek mahkeme üyeleri gibi hassas pozisyonlar için uygulandıkları görülmektedir. Kapsamın biraz daha genişlediği ülkelerde ise genellikle bir süre sınırı öngörülmüştür. Türkiye’de ise herhangi bir süre sınırı bulunmaksızın kapsam oldukça geniş tutulmuştur.

Türkiye’de demokratik düzene ve ulusal güvenliğe yönelik tehdidin yakınlığı ve büyüklüğü kamu görevinden çıkarmaya ilişkin tedbirlerin etki, süre ve kapsam bakımından genişlemesini bir dereceye kadar açıklanabilir kılmaktadır. Ancak bütünüyle değerlendirildiğinde tedbirlerin ağırlığının tehdidin büyüklüğü ile orantılı olduğunun savunulması mümkün değildir. (Ayrıca bkz: '44)

B. OHAL KHK’ları ile İhraçlara İlişkin Hukuki Sorunlar

Türkiye’de olağanüstü hâl sürecinde olağanüstü hâl KHK’ları ile doğrudan ya da dolaylı olarak gerçekleştirilen ihraçlar, özellikle temel hak ve hürriyetler bakımından çeşitli tartışmaları beraberinde getirmiştir. 23 Ocak 2017 tarihinde 685 sayılı KHK ile kurulan Olağanüstü Hâl İşlemleri İnceleme Komisyonu’nun (OHAL Komisyonu) etkisiyle söz konusu tartışmalar uzun bir süredir güncelliğini korumaktadır. Zira OHAL Komisyonu, ihraç kararları aleyhine Anayasa Mahkemesi ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’ne başvurulabilmesi için tüketilmesi gerekli olan bir başvuru yolu olarak kabul edilmiştir. (Ayrıca bkz: '45) Ancak ihraçlar bakımından öne çıkan “somut kriterlerin olmayışı” sorunu OHAL Komisyonu’nun karar alma sürecinde de sürdüğünden Komisyon’un olası mağduriyetleri giderme konusunda etkililiği tartışmalıdır. Komisyon tarafından açıklanan güncel faaliyet raporuna göre Komisyon’un başvuruları ret oranı yaklaşık %88’dir.

Dolayısıyla, Komisyon mağduriyetleri giderici olmaktan daha çok ihraçların yargı organları tarafından tartışılmasını geciktirici bir rol oynamıştır.

Bu bölümde yargı önünde tartışılmayı bekleyen hususlar Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi, Anayasa ve içtihatlar ışığında ele alınacaktır. Bunlardan ilki, kalıcı etki doğuran ihraç kararlarının olağanüstü hâl yöntemleriyle alınmış olmasıdır. Ayrıca, bu kararlar, ihraç edilen kişilerin temel hak ve hürriyetlerine yönelik bir müdahale teşkil ettiğinden bu süreçte usuli güvencelerin sağlanıp sağlanmadığının tespiti kararların hukuka uygunluğu bakımından önem taşımaktadır. Bu kapsamda incelenmesi gereken başka bir sorun da ihraç kararlarına dayanak teşkil eden eylemlerin niteliği ve zamansal olarak tespitinden kaynaklanan belirsizliklerin süreci keyfiliğe açık hale getirmesidir. Hukuka uygunluk değerlendirmesinin son aşamasını, ihraçların tüm etkileriyle birlikte ölçülü olup olmadığı tartışması oluşturmaktadır.

1. Kamu Görevinden Çıkarma Kararlarının OHAL KHK Rejiminin Gerekleri Bakımından Değerlendirilmesi (Ayrıca bkz: '46)

Anayasa’nın olağanüstü hâllerle ilgili düzenlemelere yer verilen 121. maddesinde (mülga) hükümete kanun hükmünde kararname çıkarma yetkisi verilmiştir. OHAL KHK’ları ile temel hak ve hürriyetler dâhil olmak üzere birçok konuda düzenleme yapılması mümkündür. Bununla birlikte, bu yetkinin yine Anayasa’da öngörülen sınırlar çerçevesinde kullanılması gerekir. Anayasa’nın 121. maddesinde OHAL KHK’larının olağanüstü hâlin gerektirdiği konularda çıkarılması öngörülmüştür. Böylece OHAL KHK’ları yapılan düzenlemelerin etkisi yer ve süre bakımından sınırlandırılmıştır. Anayasa’nın 15. maddesinde ise olağanüstü hâllerde alınacak tedbirlerin durumun gerektirdiği ölçüde olması gerektiği belirtilerek bu sınırlar daha da daraltılmıştır. (Ayrıca bkz: '47)

Olağanüstü hâl rejiminin esas etkisi hükümetin normal zamanlarda alamayacağı bazı tedbirleri alabilmesi olup olağanüstü hal rejimi olağan döneme dönüşü sağlama amacı güden bir geçiş dönemidir. Ancak hem Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nde hem de Kişisel ve Siyasal Haklara İlişkin Uluslararası Sözleşme’de, hükümetin bu konudaki yetkisinin “durumun zarureti ve sınırlanamaz hakların kati surette gerektirdikleri” ile sınırlı olduğu belirtilmiştir. Anayasa’nın 121. maddesinde de çok benzer biçimde yer verilen bu gereklilik alınan tedbirlerin ve uygulamaların geçiciliğine işaret etmektedir. Venedik Komisyonu, olağanüstü hâl rejiminin en önemli özelliği olarak bunu kabul etmektedir. (Ayrıca bkz: '48)

Olağanüstü hâlde çıkarılan KHK’larla çok sayıda kalıcı işlem yapılmıştır. Bunlardan ilki kamu görevlilerin görevlerine son verilmesidir. Bu işlemlerin kalıcı etkisi, KHK’larda yer verilen “bir daha kamu hizmetinde istihdam edilmeme” hükümleriyle somutlaşmaktadır. Danıştay da söz konusu işlemlerin “adli suç veya disiplin suçu işlenmesi karşılığında uygulanan yaptırımlardan farklı olarak terör örgütleri ile milli güvenliğe karşı faaliyette bulunduğu kabul edilen diğer yapıların kamu kurum ve kuruluşlarındaki varlığını ortadan kaldırmayı amaçlayan, geçici olmayan ve nihai sonuç doğuran “olağanüstü tedbir” niteliğinde” olduğuna hükmetmiştir. (Ayrıca bkz: '49) Bu noktada, söz konusu işlemlerin kalıcı niteliği ile tedbir niteliğinin bağdaşmadığının altını çizmek gerekmektedir. Bir tedbir olarak düzenlenmesi gereken, başka bir ifade ile doğası gereği geçici olması gereken bu uygulamaların bir “ceza” niteliği taşıdığı açıktır.

OHAL KHK’ları olağanüstü hâlin gerekli kıldığı konularda çıkarılabileceğinden ve olağanüstü hâlin kalkmasıyla KHK’ların çıkarılmasına dayanak teşkil eden sebepler de ortadan kalkmış olacağından alınan tedbirlerin ve yapılan düzenlemelerin de olağanüstü hâlin kalkmasıyla uygulamadan kalkması gerekmektedir. (Ayrıca bkz: '50) Dolayısıyla kalıcı nitelik arz eden düzenlemeler OHAL KHK’ları ile değil, kanunlarla yapılmalıdır.

Öte yandan, Anayasa’nın 15. maddesinde olağanüstü hâlde uygulanan tedbirlerin durumun gerektirdiği ölçüde olması gerektiği belirtilmektedir. Bu maddede öngörülen ölçülülük ilkesi, devlete, olağanüstü hâlde temel hak ve özgürlükler konusunda alınan tedbirlerin olağanüstü hâlin sebebini oluşturan tehdit ya da tehlikenin ortadan kaldırılması amacını gerçekleştirmek için gerekli, elverişli ve birey üzerindeki olumsuz etkileri bakımından orantılı olmasını gerektirmektedir. (Ayrıca bkz: '51) AİHM, olağanüstü dönemde alınan bir tedbirin ölçülü olup olmadığını belirlerken olağan dönemde izin verilen imkânların tehlikenin ortadan kaldırılması bakımından neden yeterli olmadığını ve neden olağanüstü tedbirlere başvurulduğunu incelemekte; ayrıca alınan tedbirin bir bütün olarak gerekliliğini değerlendirmektedir.

Ölçülülük kriteri bakımından kamu görevinden çıkarılan kişilerin bütünü hakkında bir değerlendirme yapılması oldukça zor olmakla birlikte yüksek rütbeli subayların idari soruşturma sonucu dahi beklenmeden ve açığa alınma müessesi işletilmeden derhâl kamu görevinden çıkarılması ile darbe teşebbüsünden altı ay sonra bir öğretmenin görevine son verilmesi şeklindeki iki farklı tedbirin ölçülülük testinden aynı şekilde çıkmaları beklenemez.(Ayrıca bkz: '52) Dolayısıyla bazı mesleklerde çalışan kamu personeli bakımından söz konusu pozisyonlarının hassasiyetine karşılık ihraç kararının hızlı bir şekilde verilmesi ile daha az hassas olduğu belirtilebilecek olan mesleklerde çalışan kamu personeli bakımından idari soruşturma yapılmaksızın ihraç kararı verilmesinin (hızlı bir şekilde veya darbe teşebbüsünden belli bir süre geçtikten sonra) ölçülülük ilkesi bakımından ayrıca değerlendirilmesi gerekmektedir. Fakat söz konusu darbe teşebbüsünü gerçekleştiren FETÖ’nün sahip olduğu yapılanmada bir subayın bir posta memurundan emir alabilecek şekilde örgütlendirilmiş olması dikkate alındığında ölçülülük testinin hassasiyetle yerine getirilmesi gerekmektedir.

Bunun için de her bir somut olay için ayrı değerlendirmenin yapılmış olması ve bu değerlendirmelerin somut gerekçelere dayandırılması gerekmektedir.

Tedbirin süresi, kapsamı ve ağırlığı bakımından ele alındığında da kamu görevinden çıkarma işleminin ölçülü olduğunu söylemek mümkün görünmemektedir.

Her şeyden önce, ihraçlar, kişilerin ömür boyu kamu görevinden yasaklanması sonucu doğurmaktadır. Öte yandan, kamu görevinden çıkarma işlemleri genellikle Resmi Gazete’de kişilerin isimlerinin ve hatta kimlik ve aile bilgilerinin ilan edilmesi şeklinde gerçekleştirildiğinden lekelenmeme hakkını ihlal etmiş, sosyal ve ekonomik dışlanmayı da beraberinde getirmiştir.

Olağanüstü hâlin ilanını gerektiren tehdit ve tehlikeler ışığında, darbe teşebbüsünün ortaya çıkardığı tehlikenin sonlandırılması ve benzer teşebbüs ihtimallerinin ortadan kaldırılması bakımından bazı kamu görevlilerinin derhal görevden uzaklaştırılmalarının gerekli olduğu söylenebilirken, darbe teşebbüsü ile gerek potansiyel anlamda gerek fiili anlamda hiçbir bağlantısı kurulamayan kişilerin doğrudan kamu görevine son verilmesi (bu işlemin kamuoyuna açık bir şekilde gerçekleştirilmesi ya da ilgili kişilerin sosyal haklarına son verilmesi gibi uygulamalar) ile darbe teşebbüsünün ortaya çıkardığı tehlikelerle acil başa çıkma gerekliliği arasında bir bağlantı kurulması mümkün değildir.

2. Kamu Görevinden Çıkarma Kararlarının Temel Hak ve Hürriyetlerin Sağladığı Usuli Güvenceler Bakımından Değerlendirilmesi

OHAL KHK’ları ile tesis edilen kamu görevinden ihraç ve bir daha kamu hizmetinde istihdam edilmeme kararları temel hak ve hürriyetler bakımından önemli sonuçlar doğurmaktadır. Müdahalenin niteliği her bir vaka bakımından farklı değerlendirmeyi gerektirmektedir; ancak Venedik Komisyonu’nun da belirttiği gibi, “vakaların ezici çoğunluğunda görevden almaların kamu görevlilerinin insan haklarını etkilediği kesindir.”(Ayrıca bkz: '53)

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, kamu görevinden ihraçlarla ilgili davalarda, söz konusu tedbirlerin niteliği, kapsamı, muhatapları ve etkileri gibi kriterleri dikkate alarak Sözleşme’nin 8. maddesinde düzenlenen özel hayata saygı hakkının (Ayrıca bkz: '54) ve 6. maddesinde düzenlenen adil yargılanma hakkının uygulanabileceğine karar vermiştir. Benzer şekilde, Anayasa Mahkemesi de belli koşullar sağlandığında, mesleki yaşantıya ilişkin kısıtlamaları bu kapsamda inceleyebilmektedir.(Ayrıca bkz: '55) Söz konusu tedbirlerin bu kapsama dâhil edilmesi, belirtilen temel hak ve hürriyetlerin sağladığı güvencelerin işletilmesini gerektirmektedir. Tüm etkileri ile birlikte ele alındığında

OHAL KHK’ları ile kamu görevinden çıkarma kararlarının özel hayata saygı ve adil yargılanma hakları kapsamında ele alınması mümkün görünmektedir.

Dolayısıyla, bu işlemlerin hukukiliği değerlendirilirken söz konusu hakların sağladığı güvencelerin yerine getirilip getirilmediğinin tespiti önemli bir aşama teşkil etmektedir.

Özel hayata saygı hakkı ve adil yargılanma haklarının sağladığı güvenceler birbirinden
farklı olsa da yargı kararlarında bu güvencelerin birbiri ile bağlantılı olarak değerlendirildiği görülmektedir. Zira, adil yargılanma hakkının sağladığı bir güvence aynı zamanda özel
hayata saygı hakkının usuli güvencesi de olabilmektedir. Bu noktada, adil yargılama hakkının sağladığı güvencenin kapsamının müdahalenin niteliği ya da kişinin karşılaşacağı yaptırımın ağırlığı gibi durumlarla bağlantılı olarak genişleyebileceğinin altını çizmek gerekmektedir. (Ayrıca bkz: '56) Aşağıda, ihraç edilenlere hangi sebeplere dayanılarak ihraç edildiklerinin bildirilmemesi ve savunma hakkı tanınmaması, ihraçların bir muhakeme sürecine dayanmaması, ihraç sürecinde aleyhe delillere karşı lehe delillerin ileri sürülememesi ve bu kararlara karşı yargı denetimine başvurunun zor olmasından kaynaklanan hukuki sorunlar Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi ve Anayasa Mahkemesi kararlarında ortaya koyulan usuli güvenceler ışığında ele alınacaktır.

a. İhraç Kararlarının Bir Muhakeme Sürecine Dayanmaması

OHAL KHK’ları ile doğrudan ya da dolaylı olarak alınan ihraç kararlarının büyük bir kısmı idari ya da yargısal bir muhakeme sürecine dayanmamaktadır.

Böyle bir süreç olmadığından, kararlar alınırken ilgili kişilerin savunma haklarını kullanması mümkün olmamıştır. Şüphesiz, darbe teşebbüsünün ortaya çıkardığı durumun vahameti
ve acil eylem gerektirmesi, karar alma süreçlerinin hızlandırılmasında etkili olmuştur.
Ancak, on binlerce kişiyi konu alan söz konusu kanun hükmünde kararnamelerin yeterli araştırma yapılmadan, çok hızlı bir şekilde çıkarılması kaçınılmaz olarak haksız kararları beraberinde getirmiştir. Ayrıca, kişilerin bir disiplin ya da muhakeme sürecine dayanmaksızın ihraç edilmeleri, darbe teşebbüsünün yarattığı tehdit ortadan kalktıktan sonra da devam etmiştir. Örneğin, 18 bin 632 kişinin kamu görevine son verildiği 701 sayılı KHK, 8 Temmuz 2018 tarihinde, iki yıl süren olağanüstü hâlin sona ermesinden sadece 11 gün önce Resmî Gazete’de yayımlanmıştır. Dolayısıyla, olağanüstü hâlin başlamasından sona ermesine kadarki süreçte, hiçbir şekilde hukukun gereklerine riayet edilmemiş, daha az sınırlayıcı tedbirler değerlendirilmemiştir. Venedik Komisyonu da söz konusu sürecin acil karar alınmasını gerekli kılabileceğini anlayışla karşılarken, olası bu acil kararın “geçici uzaklaştırma” şeklinde olması ve devamında adil bir yargı sürecinin işletilmesi gerektiğini belirterek muhakeme sürecinin önemine dikkat çekmiştir. (Ayrıca bkz: '57)

Terör örgütleri ile bağlantılı olan kamu görevlilerinin, öncelikle açığa alma tedbiri uygulandıktan ve olağanüstü hâl sona erdikten sonra bir muhakeme sürecinin sonunda meslekten çıkarılmaları mümkünken ve benzer süreçlerin hâlen devam ettiği bilinmekteyken böyle bir sürecin öngörülmemesi keyfiliğe elverişli bir ortam yaratması dolayısıyla sorun teşkil etmektedir.

b. Aleyhe Delillere Erişilememesi ve Lehe Delillerin İleri Sürülememesi

Karar alma süreçlerinde uygulanması gereken usul kuralları taraflardan birine karşı tarafın sunduğu delil ve iddialara cevap verebilme hakkının sağlanmasını gerektirmektedir. Buna göre, taraflardan birinin savunma olanakları bakımından dezavantajlı durumda bırakılması adil yargılanma hakkının ihlaline yol açabilmektedir. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nin kamu görevinden ihraçlara ilişkin ihlal kararlarının büyük bir kısmında bu usuli güvencenin olmayışı etkili olmuştur. Örneğin eski rejimle işbirliği yaptığı gerekçesiyle görevine son verilen bir başvurucu hakkındaki davayı incelerken AİHM, “ilgili tarafın, söz konusu tarafın güvenlik hizmetleriyle işbirliği yaptığı iddialarına etkin bir şekilde karşı koymasına olanak tanıyan tüm ilgili ve uygun bilgilere erişimini sağlaması gerektiğinin altını çizmek önemlidir” (Ayrıca bkz: '58)  şeklinde bir değerlendirmede bulunmuştur. Bazı bilgi ve belgelerin gizli tutulması konusunda Devletin çıkarının söz konusu olabileceğini kabul eden Mahkeme, süreç sonunda alınacak kararın etkilerini de dikkate alarak böylesi hâllerin istisna teşkil etmesi gerektiğini belirtmiştir.(Ayrıca bkz: '59)

Buna karşılık, olağanüstü hâlde gerçekleştirilen ihraçlarda bu gereklilik bütünüyle yok sayılmış, bireyler lehe delil ileri süremediği gibi kendileri aleyhine olan ve kamu görevinden çıkarılmalarına yol açan delillere, bilgi ve belgelere dahi erişememiştir.

Bu hususta, OHAL Komisyonu bakımından öngörülen kuralların da söz konusu usuli güvenceye aykırı olduğu belirtilmelidir. Olağanüstü Hâl İşlemleri İnceleme Komisyonu Kurulması Hakkında Kanun Hükmünde Kararname’nin 5. maddesinde, Komisyon’a kamu kurum ve kuruluşları ile yargı organlarından her türlü bilgi ve belge talep etme yetkisi verilmiştir; ancak bu bilgiler başvurucularla paylaşılmamıştır. Başvurucular müracaat anında niçin tedbire muhatap olduğunu öğrenmeden soyut ifadelerle başvuru yapmak zorunda kalmıştır. Öyle ki bazı kişiler haklarındaki aleyhe delillere ancak ilgili İdare Mahkemesine başvurduktan sonra ulaşabilmiştir.

c. İhraç Kararlarına Karşı Yargı Denetiminin Kapalı/Güç Olması

İdari kararların yargı denetimine tabi olması hukuk devletinin en önemli gerekliliklerinden biridir. Anayasa’nın 125. maddesinde “İdarenin her türlü eylem ve işlemlerine karşı yargı yolu açıktır” şeklinde güvence altına alınan bu husus, kişinin uğradığı bir haksızlığa veya zarara karşı kendisini savunabilmesinin ya da maruz kaldığı haksız bir uygulama veya işleme karşı haklılığını ileri sürüp kanıtlayabilmesinin, zararını giderebilmesinin en etkili ve güvenceli yoludur. (Ayrıca bkz: '60)

Olağanüstü hâlde kamu görevine son verilme işlemleri doğrudan ekli listeler aracılığıyla
ve kanun hükmünde kararnameye dayanarak idari kararla olmak üzere iki şekilde gerçekleştirilmiştir. 22 Mayıs 2017 tarihine kadar, olağanüstü hâl kanun hükmünde kararnameleriyle (ekli listelerle) alınan ihraç kararları hakkında bir itiraz usulü öngörülmemiştir. Belirtilen tarihte, OHAL Komisyonu’nun göreve başlamasıyla birlikte, Komisyon’a başvuru, yargı yoluna başvurunun bir ön şartı hâline gelmiştir. (Ayrıca bkz: '61)  Dolayısıyla,

Komisyon’un kuruluşu bir yandan söz konusu kararlara itiraz etme imkânı sağlarken öte yandan yargı denetimini geciktirme ve mağduriyetleri artırma etkisi yaratmıştır.

Belirtmek gerekir ki, olağanüstü hâlde doğrudan ve dolaylı şekillerde iki farklı ihraç usulünün öngörülmesinin kamuoyuna açıklanmış bir gerekçesi bulunmamaktadır. Oysa bu ayrım, kamu görevinden çıkarılan kişilerin adalete erişim hakları bakımından belirleyici olduğundan, başlı başına sorun teşkil etmektedir. Buna göre, idari kararla gerçekleştirilen ihraçlara karşı yargı yolu açıkken ekli listelerle ihraç edilenler için bu mümkün değildir. Ekli listelerle ihraç edilenler bakımından, OHAL Komisyonu’na başvuru imkânının öngörülmesiyle birlikte, yargı yoluna başvurunun önü açılmışsa da Komisyon’un etkisizliği, iş yükünün ağırlığı ve olağanüstü hâlin kalkmasının üzerinden üç yıldan fazla bir süre geçmesine rağmen sonuçlandırılmamış dosyaların olduğu göz önünde bulundurulduğunda, bu defa da adalete erişebilme süresi bakımından önemli bir gecikmenin ve orantısızlığın ortaya çıktığı söylenebilir. AİHM tarafından Sözleşme’nin ihlal edildiğine hükmedilen ilk ihraç kararının, idari kararla ihraç edilen bir başvurucu hakkında olması da ekli listelerle ihraç edilenlerin başvurularındaki bu gecikmeyi destekler mahiyettedir. (Ayrıca bkz: '62)

Anlaşılacağı üzere, ihraç kararlarına karşı yargı yoluna başvurabilme konusu olağanüstü
hâl süresince demokratik hukuk devleti ilkesi bakımından sorun teşkil etmiştir. OHAL Komisyonu’nun oluşumu, kararlarının niteliği (Ayrıca bkz: '63), başvuruları kabul oranı (%13) (Ayrıca bkz: '64) gibi hususlar dikkate alındığında (Ayrıca bkz: '65), olağanüstü hâlin ortadan kalkmasından yaklaşık üç yıl sonra bile bu sorunun ciddiyetini ve güncelliğini koruduğu söylenebilir.

(OHAL Komisyonu’nun başvuruları kabul oranı: %13)

Öte yandan yargı yollarının etkililiği konusu da sorunun bir diğer boyutunu oluşturmaktadır. Örneğin, hâkim ve savcılar için ihraç kararlarına karşı doğrudan Danıştay’a dava açabilme imkânı getirilmiş olmasına rağmen bu yolun etkili bir başvuru yolu olarak kabul edilmesi mümkün görünmemektedir. Danıştay’da dava yolunun açılmasından bu yana beş yıldan fazla bir süre geçmesine rağmen, açılan davaların büyük çoğunluğu halen devam etmektedir. Kamuoyuna yansıdığı üzere, Danıştay meslekten çıkarılmanın hukuka aykırı olduğuna yönelik ilk ve şimdilik tek kararını (Ayrıca bkz: '66) 21.10.2021 tarihinde, aradan beş yıldan fazla süre geçtikten sonra vermiştir. Bu kabul oranı dikkate alındığında, hakim ve savcılar bakımından öngörülen başvuru yolunun etkililiğinin OHAL Komisyonu’nun dahi gerisinde kaldığı söylenebilir. Bu bakımdan adil yargılanma hakkının süre boyutu açısından önemli bir sorunun söz konusu olduğu söylenebilir.

3. Kamu Görevinden Çıkarma Kararlarında Uygulanan Kriterlerin Belirsizliği ve Keyfiliğe Elverişliliği

Anayasa’nın temel hak ve hürriyetlerin sınırlandırılmasını düzenleyen 13. maddesi sınırlamanın açık, anlaşılabilir ve öngörülebilir nitelikte olan kanunlara dayanmasını gerekli kılmaktadır. Söz konusu kanunların bu niteliği taşıması Anayasa’nın 2. maddesinde yer alan hukuk devleti ilkesinin de bir gereğidir. (Ayrıca bkz: '67) Olağanüstü hâl sürecinde gerek ekli listelerle gerek idari kararlarla uygulanan kamu görevinden çıkarma tedbirlerinin sebep unsurunu “terör örgütlerine veya Milli Güvenlik Kurulunca Devletin milli güvenliğine karşı faaliyette bulunduğuna karar verilen yapı, oluşum ve gruplara üyeliği, mensubiyeti veya iltisakı yahut bunlarla irtibatı” oluşturmaktadır. Uygulamada, bu ilişkilerin varlığını ortaya koyan tespitler çok çeşitlidir.

Kamu görevinden ihraçların genellikle lekelenme, sosyal damgalanma ya da ekonomik dışlanma gibi sonuçları olduğundan söz konusu düzenleme, temel haklara müdahale potansiyeli bakımından oldukça yüksek olmasına rağmen kararlar alınırken Anayasa’nın öngördüğü güvencelerin yerine getirilmediği anlaşılmaktadır. Bu güvencelerin sağlanmaması ihraç sürecini belirsiz ve keyfi uygulamalara açık hâle getirmiştir. Bu noktada tartışılması gereken en önemli nokta, kamu görevinden çıkarma kararlarına dayanak teşkil eden eylemler bakımından bir milat belirlemenin güçlüğüdür. Bu güçlük, ihraç kararları alınırken hukuka uygun eylemlerin cezalandırılmasına yol açmıştır. Ayrıca, kararların irtibat-iltisak şeklinde muğlak bağlantılara dayanarak alınmasının ve irtibat-iltisak olarak nitelendirilen bu bağlantıların soyut gerekçelere dayandırılmasının etkisiyle çok sayıda hatalı karar ortaya çıkmıştır.

a. İhraç Kararlarına Dayanak Teşkil Eden Eylemlere İlişkin Miladın Belirlenmesi

Disiplin cezası ya da benzer bir yaptırımın hukuka uygun kabul edilebilmesi için öngörülebilir olması gerekmektedir. Öngörülebilirlik ilkesinin kamu görevinden ihraç sürecine yansıyan yönü, bir kamu görevlisinin görevine son verilebilmesi için statüsüyle bağdaşmayan bir iş yaptığını anlaması gerekliliğidir. Bu bakımdan, yasadışı bir yapı ile ilişkiyi sürdürmenin kabul edilemez hâle geldiği zamanın tespiti önem taşımaktadır.

Uzun yıllar sosyal ve ekonomik faaliyetleri ile tanınmış Fethullah Gülen yapılanması, 15 Temmuz’da çok sayıda insanın yaralandığı ve hayatını kaybettiği kanlı darbe teşebbüsü ile
silahlı bir terör örgütü olduğunu ve demokratik hukuk devleti bakımından çok büyük bir tehdit oluşturduğunu göstermiştir. Bu yapı ve faaliyetleri, çok öteden beri toplumda tartışma konusu olmuşsa da özellikle 2013 yılının sonunda bazı siyasiler ve iş adamları hakkında yolsuzluk yaptıkları iddiasıyla açılan soruşturmalar (17/25 Aralık soruşturmaları) söz konusu tartışmaların hızla arttığı ve söz konusu yapının amacının sorgulandığı bir dönemin başlangıcı olmuştur. Bu tarihten sonra, idari organlar ve MGK tarafından yapının ulusal güvenliğe yönelik bir tehdit niteliği taşıdığına yönelik çeşitli açıklamalar yapılmıştır. Darbe teşebbüsünden çok kısa bir süre önce, 06.06.2016 tarihinde Ankara Cumhuriyet Başsavcılığı tarafından hazırlanan iddianamede, söz konusu yapının silahlı bir terör örgütü olduğu iddia edilmiştir; ancak bu konuda verilmiş ilk yargı kararı Erzincan Ağır Ceza Mahkemesi’nin 16.06.2016 tarihli kararıdır. (Ayrıca bkz: '68) Kesinleşmiş ilk yargı kararı ise Yargıtay Ceza Genel Kurulu tarafından 26.09.2017 tarihinde verilmiştir.

İhraç kararları ile ilgili olarak hangi tarihin baz alındığı konusunda bir açıklama yapılmamıştır. Bununla birlikte OHÂL Komisyonu, değerlendirme ve kararlarında 2014 yılı MGK kararlarını kıstas olarak kabul ettiği konusunda kamuoyunu bilgilendirmiştir. (Ayrıca bkz: '69)

Yargıtay kararlarında da belirtildiği üzere ahlak ve eğitim amaçlarıyla ortaya çıkan Fethullah Gülen yapılanması önce ‘dini bir kült’ halini almış, ilerleyen süreçte ise terör örgütüne dönüşmüştür.(Ayrıca bkz: '70) Söz konusu yapılanmanın, Türkiye’de uzun yıllar hukuka uygun faaliyetler içerisinde olduğu konusunda genel olarak bir tereddüt bulunmamakla birlikte dönüşümün kamu görevlileri tarafından öngörülebileceği tarih oldukça tartışmalıdır. Belirtmek gerekir ki 17/25 Aralık tarihinden itibaren idari organlar ve MGK tarafından bu yapılanmanın ulusal güvenliğe yönelik bir tehdit niteliği taşıdığına yönelik çeşitli açıklamalar yapılmışsa da bu açıklamaların ağırlığı ve içeriği zamanla değişmiştir. 2014 yılında “halkımızın huzurunu ve ulusal güvenliğimizi tehdit eden yapılanma” tanımı, 2015’te “paralel devlet yapılanması”na dönüşmüş; terör kavramını içeren ilk açıklama 26 Mayıs 2016’da gelmiştir. Ancak bu kararda Fethullahçı ifadesine yer verilmemiş, “bir terör örgütü olan paralel devlet yapılanması” ifadesi kullanılmıştır. Darbe teşebbüsünden sonra alınan 20 Temmuz 2016 tarihli MGK kararında ise “Fetullahçı terör örgütü adı verilen bir ihanet çetesi” şeklindeki ibareyle FETÖ’nün bir terör örgütü olduğu açık, belirli ve net bir şekilde ortaya koyulmuştur. Bununla birlikte, Anayasa Mahkemesi tarafından verilen yakın tarihli bir kararda MGK kararlarının niteliğine ilişkin önemli tespitler yapılmıştır. Mahkemeye göre, “MGK’nın kararlarının hukuki niteliği Anayasa’nın anılan maddesinde açıkça belirlenmiştir. Buna göre MGK’nın alacağı kararlar tavsiye niteliğinde olup bu kararlar Cumhurbaşkanı’na bildirilir. (Ayrıca bkz: '71) Bu itibarla istişari nitelikte bir danışma organı olan MGK’nın icrai karar alma yetkisine sahip olmadığı gözetildiğinde Cumhurbaşkanınca ayrı bir kararla benimsenmemiş (Anayasa değişikliğinden önce Bakanlar Kurulu) MGK kararlarına hukuki sonuç bağlanamayacağı ve bu kararların kendiliğinden icra edilemeyeceği açıktır.” Mahkeme bu değerlendirmenin ardından, MGK’nın kararları hakkında başkaca icrai bir karar alınmadan bu kararlara hukuki sonuçlar bağlanmasının Anayasa’nın açık lafzıyla bağdaşmadığını ifade ederek, MGK kararına doğrudan hukuki sonuç bağlayan hükmü iptal etmiştir.(Ayrıca bkz: '72) Dolayısıyla MGK kararlarına kendiliğinden sonuç bağlanarak kişiler hakkında idari kararlar verilmesi hukukun gereklerine uygun düşmemektedir.

Anayasa Mahkemesi tarafından yapılan değerlendirmeler ışığında incelendiğinde, MGK kararlarının ilgililer hakkında sonuç doğurabilmesi için yürütme organı tarafından hukuk âleminde hayata geçirilmesi, belirliliğin ve öngörülebilirliğin sağlanması gerekmekteydi. Buna ilişkin bir değerlendirmede, bu tarihten sonra alınabilecek olmakla birlikte alınmamış olan kararlara ilişkin şu tespitlere yer verilmiştir:

“Yalnızca yürütme yetkililerin sözlü beyanlarının suç isnadı için gerekli olan açıklık ve belirliliği sağlamadığı söylenebilir. Her ne kadar icrai idari işlemler mutlak şekilde yazılı olmak zorunda değilse de, burada ortaya koyulan beyanların icrai kararların şartlarından olan kişilerin hukuki durumlarında değişiklik yapma koşulunu taşıdığını söylemek güçtür. Ayrıca; Cumhurbaşkanının/ Bakanlar Kurulunun bir idari işlemle terör örgütü belirleme yetkisi bulunmasa da, burada MGK’nın tavsiye kararlarına uymak için 15 Temmuz 2016 tarihi öncesi alınabilecek icrai kararlara örnek olarak illegal yapının okullarının izinlerinin iptal edilmesi ve Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu kararı ile banka lisansının iptali gibi toplum bakımından meşruiyet sağlayan görünümleri ortadan kaldırmaya da yarayacak kararlar alınabilirdi. Ancak 15 Temmuz öncesi bu icrai kararlar alınmamış, darbe teşebbüsü sonrasında ilan edilen olağanüstü halde çıkarılan kanun hükmünde kararnameler marifetiyle icrai kararların alınması yoluna gidilmiştir. Ayrıca belirtmeliyiz ki; Milli Güvenlik Kurulu’nun, 26 Şubat 2014, 30 Ekim 2014, 29 Nisan 2015, hatta 26 Mayıs 2016 tarihli toplantılarında aldığı tavsiye kararlarında Fetullahçı yapılanma ile ilgili açıkça terör örgütü nitelendirmesi yapmadığı, hatta bu isme de işaret etmediği görülmektedir. Bu yapının bir terör örgütü olduğu 15 Temmuz’dan sonra yapılan 20 Temmuz 2016 tarihli MGK toplantısında alınan kararlarda belirtilmiştir. İlk olarak 25 Ağustos 2004 tarihli MGK toplantısında Türkiye’deki Nurculuk Faaliyetleri ve Fetullah Gülen konusu gündeme gelmiş, yurtiçi ve yurtdışı faaliyetlerine karşı bir eylem planı hazırlanması uygun görülerek, bu tavsiye kararının Hükümete bildirilmesine karar verilmiştir. MGK’nın kararlarının tavsiye edicilik niteliği yanında, Fetullah Gülen’in isminin ve faaliyetlerinin ilk defa geçtiği MGK toplantısında alınan karardan sonra da icrai kararlar alınmamış ve beklenmiştir. Bu da MGK kararlarının bağlayıcı değil, tavsiye niteliğinde olduğunu ortaya koymaktadır. Tavsiye kararlarının içeriğinin doğru ve haklı olması başka, kararların gereğinin yerine getirilmesi başkadır.” (Ayrıca bkz: '73)

Anlaşılacağı üzere,

Fethullah Gülen yapılanması ile ilgili olarak “terör örgütü” nitelemesinin yapıldığı yıl 2016 yılıdır.

Bu tarihten önce MGK kararlarında dahi terör örgütü nitelemesi yapılmamıştır. Terör örgütü ifadesine, darbe teşebbüsünden kısa zaman önce, 26 Mayıs 2016 tarihli MGK kararında yer verilmiştir. Bu yılın başlarında idari organlar tarafından yapılan açıklamalar, zamanla yargı organları tarafından da hükme bağlanmıştır. Bu zaman zarfı içerisinde, bu yapılanma ile bağlantısı herkesçe bilinen eğitim kurumlarının, dernek ve sendikaların, yayın organlarının yasal olarak faaliyetlerini sürdürebilmiş olması, söz konusu yapının toplumun ötesinde idari ve yargısal makamlar tarafından da meşru kabul edildiğini göstermektedir. Nitekim AİHM de güncel bir kararında, başvuru konusu olayın gerçekleştiği 2015 yılında söz konusu yapının herhangi bir üyesi hakkında illegal bir yapılanma ya da terör örgütünün üyesi ya da yöneticisi olduğuna ilişkin verilmiş bir yargı kararı da bulunmadığına ve yapının eğitim ve dini faaliyetler gerçekleştiren bir topluluk mu yoksa yasadışı bir yapılanma mı olduğunun tartışmalı olduğuna, dolayısıyla başvurucudan bu durumu öngörmesinin beklenemeyeceğine dikkat çekilmiştir. (Ayrıca bkz: '74)

b. Hukuka Uygun Eylemlerin Cezalandırılması

Kamu görevinden çıkarma yaptırımının hangi faaliyetlerin sonucu olarak uygulandığını gösteren kamuoyuna açıklanmış bir bilgi ya da belge bulunmamaktadır. Bunlardan bazıları idari ve yargısal süreçlerde ortaya çıkarılmış olsa da kriterlerin bunlarla sınırlı kalmadığı bilinmektedir. Venedik Komisyonu’na göre kamu görevine son verme kararı, ancak kamu görevlisinin yasal düzene sadakatinde objektif olarak şüphe uyandıracak şekilde hareket ettiğini gösteren fiili unsurlar kombinasyonuna dayanarak alınabilecek bir karardır. Komisyon tarafından ortaya konulan bu çerçeve bir yandan objektif kuşkuyu gerekli kılmakta, öte yandan da tesadüfi bağlantıları dışlamaktadır. (Ayrıca bkz: '75)

İdari ve yargısal süreçlerde öğrenilen ihraç gerekçelerinin bir kısmı, gerçekleştirildikleri zamanda hukuka uygun nitelik taşıyan yasal faaliyetlerden oluşmaktadır. Örneğin,

yasalara uygun faaliyet gösteren bir sendika (Ayrıca bkz: '76) ya da dernek üyeliğinin kamu görevinden çıkarma kararında dayanak alınması hukuki belirlilik ve öngörülebilirliğe aykırıdır. (Ayrıca bkz: '77)

Uluslararası Af Örgütü tarafından hazırlanan kamu görevinden çıkarmalara ilişkin raporda, yasaklı gruplarla bağlantılı olan veya olduğu varsayılan bankalar, yardım kuruluşları, sendikalar, medya kuruluşları, sivil toplum örgütleri ve okullarla temasa geçmek gibi zararsız ve hukuka uygun faaliyetlerin, bu gruplarla “iltisaklı” olmanın kanıtı olarak kullanılmasının söz konusu kararların hukuki zeminini sarstığı belirtilmiştir. (Ayrıca bkz: '78)

Öte yandan, kamuoyunda “Barış Akademisyenleri” olarak bilinen, “Barış İçin Akademisyenler” metnine imza attıkları için ihraç edilen kişiler de benzer şekilde yasal eylemleri dolayısıyla kamu görevinden ihraç edilmişlerdir. Nitekim Anayasa Mahkemesi, akademisyenlerin söz konusu bildiri nedeniyle cezalandırılmalarını ifade özgürlüğünün ihlali olarak değerlendirmiş ve söz konusu açıklamaları da akademik özgürlüklerle ilişkilendirmiştir. Mahkeme ayrıca akademisyenlerin kamu yararına yönelik tartışmalara önemli katkılarının olduğunun altını çizerek güçlü nedenler olmadan cezalandırılamamaları gerektiğini ifade etmiştir.(Ayrıca bkz: '79) Buna rağmen OHAL Komisyonuna yapılan başvurularda, red kararları verilerek akademisyenler hukuka uygun eylemleri dolayısıyla haksız bir şekilde mesleklerine geri döndürülmemektedir.

Avrupa Konseyi Parlamenter Meclisi’nin komünist rejimlerin kalıntılarından kurtulmak amacıyla gerçekleştirilen süreçlere ilişkin ilkeleri belirlediği Rapor’da da bu süreçlerde hiç kimsenin yasal olan bağlantıları ve faaliyetlerinden dolayı görevlerine son verilmemesi gerektiği belirtilmiştir.(Ayrıca bkz: '80) Totaliter rejimlerde görev yapan kamu görevlileri bakımından öngörülen bu güvencenin, antidemokratik yüzünü çok sonraları gösteren ve uzun süre toplumun geniş kesimlerince desteklenen bir yapılanma ile hukuka uygun ilişkiler kuran kamu görevlileri bakımından evleviyetle uygulanması gerekmektedir.

Buna rağmen, ihraç kararlarına karşı yapılan başvurularda ve sonrasında idare mahkemeleri tarafından verilen kararlarda, sendika üyeliği ya da rutin bankacılık faaliyetleri gibi birçok yasal eylemlerin anayasal sadakat yükümlülüğünü ihlal ettiği belirtilerek başvuruların/davaların reddine dayanak yapıldığı görülmektedir. (Ayrıca bkz: '81)

c. İrtibat-İltisak Kavramlarının Belirsiz ve Geniş Kapsamlı Olması

OHAL’de çıkarılan kanun hükmünde kararnamelerde “terör örgütlerine veya Milli Güvenlik Kurulunca Devletin milli güvenliğine karşı faaliyette bulunduğuna karar verilen yapı, oluşum ve gruplara üyeliği, mensubiyeti veya iltisakı yahut bunlarla irtibatı” olanların kamu görevinden çıkarılacağı öngörülmüştür. Bu düzenlemede yer alan

irtibat ve iltisak kavramları Türk hukukunda yeri olmayan çok genel ve belirsiz kavramlardır.

Nitekim pratikte, ByLock programı kullanıcılığı, banka hesap hareketleri, kapatılan dernek/ vakıf/sendika üyelikleri, dijital platform aboneliğinin sonlandırılması, eğitim bilgisi, gazete aboneliği, kapatılan kurumlarda iş geçmişi, telefon rehberindeki kişi listesi, sosyal çevre bilgisi, iletişim bilgileri, tanık ifadeleri, kurum kanaati vb. birçok durumu karşılayacak şekilde kullanılmışlardır. Bu kriterler, kimi zaman bir kombinasyon hâlinde kimi zaman da tek başına FETÖ ile bağlantıyı gösteren gerekçe/gerekçeler olarak değerlendirilmiştir.

Kanun hükmünde kararnamelerde, bu şekilde belirsiz ve kapsamı geniş kavramlara yer verilmesini, darbe teşebbüsünün faili olan yapılanmanın (FETÖ) itaat, teslimiyet ve gizlilik
gibi temellere dayanan karmaşık yapısı ile mücadele edebilmenin zorluğu ile açıklamak, bir dereceye kadar ve belli bir süre için anlaşılabilirdir. Zira, yapılanma içerisinde yer alan bazı kamu görevlileri bakımından yapılanmaya sadakatin devlete sadakatten önce geldiği ve yapılanmaya duyulan sadakatin bir gereği olarak suç işlemekten de çekinmedikleri bilinmektedir. (Ayrıca bkz: '82)

Bununla birlikte, irtibat-iltisak kavramları, belirtilen pratik ihtiyacın ötesinde, her türlü bağlantının kamu görevinden çıkarılma ile sonuçlanmasına imkân verebilecek ve asgari düzeyde de olsa güvence sağlamayan bir nitelik taşımaktadır. (Ayrıca bkz: '83) Bu kavramlar, Anayasa’nın öngördüğü, keyfiliğe el vermeyecek şekilde açık, net, anlaşılabilir, uygulanabilir ve nesnel olma kriterlerini karşılamamaktadır. Nitekim, “kurum/üst amir kanaati” ya da “tanık ifadesi” gibi son derece belirsiz ve keyfi gerekçeler bir kişinin ömür boyu kamu görevinden yasaklanmasını mümkün kılabilmiştir. FETÖ yapılanmasının karmaşıklığı, bir üst düzey subayın alt düzey normal bir memurdan emir alıyor olması gibi durumlara rağmen hukuki belirliliği sağlayacak kavramların kullanılmaması önemli bir problemdir.

Bu kavramların belirsizliği, objektif bir değerlendirmeyi zorlaştırdığından, kurumlar arasında farklılaşan uygulamalara da yol açmış; söz konusu yapıyla aynı bağlantı derecesine sahip kişiler hakkında farklı kararlar alınmasına neden olmuştur. Söz konusu kavramların çok farklı yoruma açık olmasının yarattığı bu eşitsizlik hâli, OHAL Komisyonu ve yargı organlarının kararlarında da kendini göstermektedir. Örneğin, sendika üyeleri tarafından yapılan başvuruların bir kısmında sendikaya üye olmak irtibat ve iltisak gerekçesi olarak kabul edilebilmişken bazı başvurularda bu durum ihraç kararı için yeterli sebep görülmeyerek ilgili kişinin göreve iadesi mümkün olabilmiştir. (Ayrıca bkz: '84) Benzer durumlarda farklı uygulamaların söz konusu olması hukuki belirlilik ve dolayısıyla hukuk devleti ilkesi açısından önemli bir problem olarak önümüzde durmaktadır.

Bireyler hakkında kamu görevinden çıkarılmakla sınırlı kalmayan etkileri olan ve bu etkileri dolayısıyla temel hak ve hürriyetleri ihlal etme potansiyeli yüksek olan söz konusu düzenleme ve içerdiği hükümler hukuk devletinin gereklerine uygun düşmemektedir. (Ayrıca bkz: '85) Ayrıca, ihraç kararlarına karşı yargı yoluna başvurmak ve sonuç alabilmek çok zor olduğundan söz konusu belirsizliğin yol açtığı keyfiliğin etkileri uzun yıllara yayılmıştır.

4. Kamu Görevinden Çıkarma Kararlarında ‘Kişiye Özgü’ Değerlendirmenin Yokluğu

Karar alma süreçlerinin keyfi uygulamalara karşı güvenceli olması, hukuk devletinin en önemli unsurlarından biridir. Bu süreçlerde, somut olayın özelliklerine göre, devletin takdir yetkisini kullanması gerekli olabilir; ancak haksız, mantıksız, ilgisiz sonuçlar orta çıkmaması için bu yetki sınırlı bir çerçevede kullanılmalıdır. (Ayrıca bkz: '86)Venedik Komisyonu tarafından da belirtildiği üzere, Türkiye’de kamu görevinden çıkarma süreci, bireye indirgenmediğinden ve her bir bireyle ilgili doğrulanabilir delillere dayanmadığından hukuki olarak sorunludur. (Ayrıca bkz: '87) OHAL KHK’ları bakımından kararların bireyselleştirilmiş olmaması sorunun iki boyutu bulunmaktadır: takdir yetkisinin sınırlandırılmamış olması ile kararlar alınırken ikna edici bir gerekçeye dayanılması zorunluluğunun olmaması ve gerekçelerin ortaya konulmaması.

a. Devletin Takdir Yetkisini Sınırlandıracak Güvencelerin Eksikliği

İdarenin takdir yetkisi, bu yetkinin kullanıldığı faaliyete göre daralıp genişleyebilen bir yetkidir. Özellikle millî güvenliğin ve kamu düzeninin korunması ile kamu hizmetinin sürdürülebilirliğinin sağlanması söz konusu olduğunda bu yetkinin genişleyebileceği kabul edilmektedir. İhraç kararları ile ilgili olarak, ceza davalarında olduğu gibi katı bir ispat koşulunun gerekli görülmeyebileceği (Ayrıca bkz: '88)  düşünülebilirse de alınan tedbirler bakımından durumun gerektirdiği ölçü korunmalı ve takdir yetkisinin sınırı aşılmamalıdır.

Kamu görevinden ihraçlar, darbe teşebbüsünün ortaya çıkardığı yakın ve ciddi tehlikenin
acil eylem gerektirmesinin de etkisiyle, bir muhakeme sürecinin sonucunda alınmış kararlar değildir. Bu kararların daha çok, kanun hükmünde kararnamelerde yer verilen irtibat ve
iltisak gibi kavramlara dayanarak hızlıca, güçlü ya da zayıf, güncel ya da çok eskide kalmış
her türlü bağlantıyı kapsayacak ve hatta kimi zaman somut herhangi bir bağlantıyı dahi gerektirmeyecek şekilde alındığını gösteren çok sayıda örnek vardır. Nitekim Venedik Komisyonu da bu durumu “Bu geniş kapsamlı tanımlar, Gülen cemaati ile kurulan her türlü bağlantının görevden alınmaya yol açacağını ima etmektedir.” diyerek ortaya koymuştur. (Ayrıca bkz: '89)  Bu süreçte, yapılan bazı hataların daha sonra KHK’lar ya da OHAL Komisyonu kararlarıyla düzeltildiği söylenebilirse de, ihraç kararları gibi iade kararlarının da nasıl bir değerlendirmenin sonucu olduğunu anlamak mümkün olmamıştır. Esasen, Komisyon tarafından verilen kararın bir değerlendirmenin neticesi olup olmadığı meselesi dahi tartışmaya açıktır. Zira 22 Mayıs 2017 tarihinde göreve başlayan OHAL Komisyonu, 2020 Aralık ayı itibariyle toplam 112 bin 310 dosyayı karar bağladığını belirtmektedir. (Ayrıca bkz: '90) Kabaca yapılacak bir hesapla, Komisyon’un yılda 365 gün 6 saat çalıştığı varsayımında bile günde yaklaşık 85 dosyayı sonuçlandırdığı anlamı çıkmaktadır.

Devletin takdir yetkisini kullanmasını sınırlayan kriterlerin olmayışı, alınan kararların daha sonra hakkaniyetli bir şekilde incelenmesini de güçleştirmektedir.(Ayrıca bkz: '91) Nitekim, OHAL Komisyonu’na yapılan başvurular bakımından, Komisyon’un karar alma sürecinde takdir yetkisini sınırlayacak güvencelere yer verilmemiştir. Kamuoyuna yansıdığı kadarıyla Komisyon’un kararlarında dayanak teşkil eden önemli gerekçelerden biri de takdir yetkisinin en geniş görünümlerinden biri olarak “kurum kanaatidir.” (Ayrıca bkz: '92)

Kurum kanaatinin

ilgili kurumdaki hangi yetkilinin kanaati olduğu, bu kanaatin ne kadar gerçekçi olduğu ve hangi nedenlere dayandığının somut olarak bilinebilmesinin güçlüğü gibi nedenler

takdir yetkisinin sınırlarının aşılmasına neden olabilmektedir.

Ayrıca şahsi nedenlerle kurum kanaatine varılmış olma ihtimali de gözlerden uzak tutulmamalıdır.

b. Tedbirlerin Bireyselleştirildiğine İlişkin Gerekçelendirmenin Yapılmayışı

Anayasa Mahkemesi’ne göre, kamu görevinden ihraç kararları ile ilgili olarak Anayasal güvencelerin yerine getirilip getirilmediğinin belirlenirken dikkate alınacak kriterlerden biri de söz konusu kararların bireyselleştirilerek alınmış olmasıdır. (Ayrıca bkz: '93)  AİHM tarafından verilen benzer kararlarda da, bu hususa açıkça yer verilmiş, tedbirler uygulanırken bireysel değerlendirmenin esas alınması gerektiği belirtilmiştir. (Ayrıca bkz: '94) Bu bireysel değerlendirme, kişilerin demokratik düzen, hukukun üstünlüğü, ulusal güvenlik ya da insan hakları açısından kabul edilemeyecek bazı davranışlarda bulunduklarının ya da bulunabileceklerinin objektif bir şekilde tespitini gerektirmektedir.

OHAL KHK’larına ekli listelerle ihraç edilen kamu görevlilerine söz konusu kararlar bakımından kişiselleştirilmiş bir gerekçe sunulmamıştır.

Bu kişilerin bir kısmı, bu gerekçeleri, haklarında devam eden ceza yargılaması sürecinde hazırlanan iddianamelerden ya da OHAL Komisyonu tarafından verilen karar metinlerinden öğrenebilmişlerdir. Hakkında adli bir süreç yürütülmeyen ya da Komisyon başvurusu neticelenmeyen kişiler bakımından ise bu gerekçenin hâlen meçhul olduğu söylenebilir. Bu belirsizliğin, OHAL Komisyonu’na başvuru sürecinde etkili bir savunma yapma imkanını da zorlaştırdığının altı çizilmelidir.

İhraç kararlarının, kişiye özgü, bireyselleştirilmiş bir yaptırım olmadığına ilişkin sorun, ihraç kararlarının zamanı ve kapsamı dikkate alındığında çok daha somut bir hâl almaktadır.
Darbe teşebbüsünün hemen ardından askerlerin ve emniyet mensuplarının ihraç edildiği kanun hükmünde kararnameler bir tarafa bırakılırsa, kapsamlı ilk ihraç kararnamesinin darbe teşebbüsünden yaklaşık bir buçuk ay kadar sonra 1 Eylül 2016 tarihinde yayımlanan 672 sayılı KHK olduğu söylenebilir. Bu KHK ile çoğu öğretmen 42 binden fazla kişinin kamu görevine son verilmiştir. Bu sayı, toplam ihraç kararlarının neredeyse üçte birine tekabül etmektedir. Aradan geçen süre ile hakkında işlem tesis edilen kişi sayısı dikkate alındığında bu kararların bireyselleştirilmiş kararlar olmadığı rahatlıkla anlaşılabilir.

5. Kamu Görevinden Çıkarma Kararlarının Kalıcı Niteliği ile Ekonomik ve Sosyal Sonuçlarının Ölçülülük İlkesi Bakımından Değerlendirilmesi

Anayasa’nın, temel hak ve hürriyetlerin sınırlandırılmasını düzenleyen 13. maddesinde göre, sınırlandırmanın hukuka uygun kabul edilebilmesi için kanunilik, meşru amaç, demokratik toplumda gereklilik ve ölçülülük gibi kriterlerin sağlanmış olması gerekmektedir. Kanunilik kriterinin sağlanması için, sınırlandırmaya dayanak teşkil eden düzenleme, erişilebilir ve öngörülebilir olmalıdır. Kamu görevinden çıkarma tedbirleri ile ilgili olarak kanunilikten kaynaklanan sorunlara daha önce yer verildiğinden bu başlık altında yapılacak değerlendirmeler demokratik toplumda gereklilik ve ölçülülük kriterlerine ilişkindir. (Ayrıca bkz: '95)

Demokratik toplumda gereklilik, müdahale teşkil eden eylemin acil bir toplumsal ihtiyaçtan kaynaklanması ve takip edilen meşru amaç bakımından orantılı olması unsurlarını içermektedir.

Bir hakkın gereğinden fazla sınırlanmamasını güvence altına alan ölçülülük ilkesi ise;

Sınırlama için kullanılan aracın sınırlama amacını gerçekleştirmeye uygun olmasını ifade eden elverişlilik,

Sınırlayıcı önlemin sınırlama amacına ulaşmak bakımından zorunlu olmasına işaret eden zorunluluk ve

Araçla amacın orantısız bir ölçü içinde bulunmaması ile sınırlamanın ölçüsüz bir yükümlülük getirmemesini ifade eden orantılılık unsurlarını içermektedir.(Ayrıca bkz: '96)

Kamu personel rejimi söz konusu olduğunda devletin geniş bir takdir yetkisi bulunmaktadır. Kamu görevliliği, bireye bazı ayrıcalıklar yanında belli yükümlülükler de yüklemektedir. Dolayısıyla, bu statü ile bağdaşmayacak eylemler söz konusu olduğunda temel hak ve hürriyetleri sınırlandıran tedbirlerin alınması mümkün ve gereklidir. Bununla birlikte, bu tedbirlerin hukuka uygun kabul edilebilmesinin tek yolu devletin takdir yetkisinin keyfi uygulamalara imkan tanımayacak şekilde sınırlandırılmış ve alınan tedbirlerde ölçülülüğün sağlanmış olmasından geçmektedir. Anayasa Mahkemesi tarafından da dikkat çekildiği üzere, OHAL KHK’ları ile yapılan ihraçların demokratik toplumda gereklilik ve ölçülülük kriterleri bakımından değerlendirilebilmesi için müdahale edilen temel hak ve hürriyetlerin niteliği, keyfi müdahalelere yönelik güvencelerin varlığı, tedbirin alınma zamanı, süresi, kapsamı, ağırlığı gibi hususların birlikte ele alınması gerekmektedir. Somut tehlikenin tüm gerçekliği ile ortada olduğu bir dönemde alınan bir tedbirin tehlikenin büyük ölçüde bertaraf edildiği bir zamanda alınan tedbirden farklı değerlendirilmesi gerekliliği de bu değerlendirme bakımından gözden kaçırılmaması gereken bir noktadır. (Ayrıca bkz: '97)

Ölçülülük ilkesinin özellikle de gereklilik ve orantılılık unsurlarının sağlanıp sağlanmadığı belirlenirken uygulanan tedbirin ağırlığı, yani ihraçların ekonomik ve sosyal sonuçları göz önünde bulundurulmalıdır. Ölçülülük değerlendirilmesine ilişkin en can alıcı nokta,

ihraç kararlarının kalıcı etkisidir.

Kamu görevinden yaklaşık 40 yıl yasaklanmayı da kapsamına alan bu uygulamalar

“tedbir” kapsamında değerlendirilemeyeceği gibi gereklilik ve orantılılık unsurları bakımından oldukça sorunludur.

a. İhraç Kararlarının Ekonomik ve Sosyal Etkilerinin Yoğunluğu

Temel hak ve hürriyetleri sınırlandıran tedbirlerin ölçülülük ilkesi, sınırlamanın amacı ile bu amacı gerçekleştirmek üzere başvurulan araç arasındaki ilişki üzerinden temellendirilmektedir. Buna göre, uygulanan tedbir, amacı gerçekleştirmeye elverişli olmalı ve son çare olarak mümkün olan en hafif şekilde uygulanmalıdır. Amaca ulaşmaya yardımcı olmayan veya ulaşılmak istenen amaca nazaran bariz bir biçimde ağır olan bir müdahalenin ölçülü olduğu ve dolayısıyla zorunlu bir toplumsal ihtiyacı karşıladığı söylenemeyecektir.

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, komünist ya da eski rejimlerde üstlendikleri hizmetler nedeni ile kamu hizmetinden çıkarılanlar tarafından yapılan başvurularda, uygulanan tedbirin demokratik toplumda gerekli olup olmadığına karar verirken, bu tedbirlerin etkileri ile sosyal ve ekonomik sonuçlarını da göz önünde bulundurmaktadır. Örneğin, Ukrayna’ya karşı yapılan bir başvuruda, Mahkeme, başvurucuların demokratik yönetimi, hukukun üstünlüğünü, ulusal güvenliği, savunmayı veya insan haklarını zedeleyen belirli eylemlerde bulunduklarına ilişkin herhangi bir iddianın bulunmadığını, tedbirler uygulanırken başvurucuların bireysel davranışlarının değerlendirilmediğini, uygulanan tedbirlerin çok kısıtlayıcı ve kapsamı itibarıyla çok geniş olduğunu, tedbirlerin uzun süreli olarak belirlenmesinin acil olduğu iddiasına ters düştüğünü ve başvurucuların haklarındaki tedbirlere itiraz edebilmelerine fırsat tanınmaksızın kamuya ilan edildiğini belirtmiştir. Bu gerekçelerle AİHM, yapılan müdahalelerin demokratik bir toplumda gerekli olduğu konusunda ikna olmadığı sonucuna ulaşmış ve başvurucuların özel hayata saygı haklarının ihlal edildiğine hükmetmiştir. (Ayrıca bkz: '98)

Türkiye’de kamu görevinden ihraç süreci, kişiye göre değişkenlik gösterebilmekle birlikte, her türlü meslek grubundan kişinin isimlerinin kamuya ilan edilmesiyle başlayıp, sosyal çevrede damgalanma ve kamu görevinde çalışamama yanında özel sektörden de dışlanma şeklinde devam eden bir süreçtir. Bu etki alanlarında yaşanan tecrübeler, etkilenen kişi sayısı ile orantılı olarak çok çeşitlenmektedir. Ayrıntılarına daha önce yer verildiği üzere, kamu görevinden ihraç edilen kişilerin, terör örgütleri ile ilişkilendirdiğinden, oturdukları evlerden çıkarılma, çekirdek aile dâhil sosyal ilişkilerin bitirilmesi, banka hesap ya da kredi kartı kullanamama, tapuda alım satım yapamama, devlet tarafından sağlanan sosyal yardımların kesilmesi, eğitim burslarının sonlandırılması ve geri iadesi, avukatlık yapmanın engellenmesi, mesleki lisansların iptali vb. çok çeşitli sonuçlarla karşı karşıya kaldıkları ve kalmaya devam ettikleri bilinmektedir. Nitekim tüm bu etkileri, söz konusu ihraçların kamuoyunda sık sık “sivil /medeni ölüm” şeklinde ifade edilmesine neden olmuştur.

Belirtmek gerekir ki, kamu görevinden çıkarılan kişilerin özel sektörde çalışmalarının önünde açık bir yasal engel olmaması, bu kişiler bakımından tedbirlerin kısıtlayıcı yönünü ortadan kaldırmamaktadır. Özel sektörde açık bir yasak getirmeme hâli, ihraçların kamuoyuna açıklanması, bu bilgilerin sigorta dökümlerine işlenmesi karşısında bir anlam ifade etmemektedir. (Ayrıca bkz: '99)  Nitekim,

ihraç edilen kişilerin birçoğunun özel sektörde iş bulamadığı; iş bulabilenlerin ise sigortasız ve çok düşük ücretlerle çalıştırıldığına ilişkin çok sayıda örnek bulunmaktadır.

Özel sektörde iş bulamayan kimselerin bu durumla karşılaşmasının nedeni büyük ölçüde sigorta dökümlerinde ihraç edildiklerinin belirtiliyor olmasıdır.

Öte yandan, akademik alanlarda çalışan öğretim elemanları gibi bazı pozisyonların özel sektörde karşılığı bulunmadığından, iş imkânları oldukça daralmaktadır. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi de Vogt/Almanya Kararı’nda, kamu görevine son verme tedbirinin orantısız olduğuna karar verirken bu hususa dikkat çekmiştir. Mahkeme, Almanya’da kamu hizmeti dışında öğretmen olarak çalışılabilecek pozisyonların çok az olduğuna dikkat çekerek, öğretmen olan başvurucunun başka bir iş bulmasının mümkün olmayacağını ve eğitim gördüğü, beceri ve deneyim kazandığı tek mesleği icra etme fırsatından mahrum kalacağını belirtmiştir.(Ayrıca bkz: '100) Akademisyenler bakımından, örneğin bilimsel jürilerde görev alamama gibi tedbirler uygulanabilecekken bunun yerine kamu görevinden ihraç edilme tedbirinin uygulanmasının ölçülü bir tedbir olmadığı söylenebilir.

İhraç kararlarının ölçülülüğü değerlendirilirken, olağanüstü hâlin ilanını gerektiren tehdit ve tehlikelerin büyüklüğü gözden kaçırılmamalıdır. Bu husus, tedbirlerin orantılılığı konusunda hakkaniyetli bir değerlendirme yapılabilmesi için de kaçınılmazdır. Öte yandan, belirtilen bütün etkileriyle birlikte değerlendirildiğinde, kamu görevinden çıkarma kararlarının önemli bir kısmı bakımından ölçülülük sorunu olduğu açıktır. Her bir somut olayın farklı değerlendirilmesi gereği bir tarafa koyulursa, bu dönemde alınan kararlarla genel olarak olağanüstü hâlin güçlükleri ile başa çıkma ve ortaya çıkan tehditleri ortadan kaldırma amacının dışına çıkılmıştır.

b. İhraç Kararlarının Kalıcı Etkisi

Kamu görevinden ihraçlar hakkında yapılacak ölçülülük değerlendirmesinde, gereklilik ve orantılılık koşulları bakımından en zorlayıcı nokta bu tedbirlerin kalıcı bir şekilde, ömür boyunca öngörülmüş olmasıdır.

Avrupa Konseyi Parlamenter Meclisi’nin Orta ve Doğu Avrupa’da yürütülen kamu görevinden çıkarma süreçlerine ilişkin 1096 sayılı kararında, bir bireyin tutum ve alışkanlıklarında olumlu değişim kapasitesinin küçümsenmemesi ve bu kapsamda alınacak tedbirlerin beş yıldan fazla süreyle uygulanmaması gerektiği belirtilmiştir. Bu ilke, Venedik Komisyonu tarafından da benimsenmiş olmakla birlikte, Komisyon, çok ciddi suçlara bulaşmış kişilerle ilgili olarak

ve buna ilişkin gerekçelerin ortaya koyulması şartıyla bu sürenin biraz daha genişlemesinin mümkün olduğunu ifade etmiştir.(Ayrıca bkz: '101) Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’ne göre bu tedbirlere duyulan ihtiyaç zaman içinde azalacağından geçici olarak uygulanmaları gerekmektedir.

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, yüksek mahkeme yargıcı olan bir başvurucunun kamu görevinden çıkarılması ve beş yıl süreyle yasaklanmasına ilişkin başvuruda, itibar kaybı yaşayan ve iş imkânları oldukça sınırlanan başvurucunun normal bir yaşam sürmesi ve hayatını kazanması bakımından ciddi zorluklar yaratacağına dikkat çekerek söz konusu tedbirin orantılı olmadığına hükmetmiştir.(Ayrıca bkz: '102) Bir başka kararda ise hükümet tarafından acil bir önlem olduğu ifade edilen kamu görevinden çıkarma tedbirinin geçici olarak değil de 10 yıl süreyle uygulanmasına dikkat çeken Mahkeme, bu durumun tedbirlerin acil niteliğine ters düştüğünü ifade etmiş ve özel hayata saygı hakkının ihlal edildiğine karar vermiştir.(Ayrıca bkz: '103) Bu kararların, devletin yüksek mevkilerinde bulunan ya da egemenlik yetkisini kullanan kamu görevlileri hakkında olduğunun altını çizmekte fayda vardır.

OHAL KHK’ları ile gerçekleştirilen ihraçların

kalıcı niteliği, bu tedbirlere olan ihtiyacın zamanla azalacak olması gerçeğini tamamen dışlamaktadır.

Öte yandan, ihraç kararlarının önemli bir kısmının, irtibat ve iltisak kavramlarının neden olduğu belirsizliğin de etkisiyle, toplumsal ve dini saiklerle gerçekleştirilen ve büyük bir
kısmı itibariyle hukuka uygun olan eylemleri kapsayacak şekilde alınması ve kişilerin sosyal- ekonomik hayatlarında çok çeşitli sonuçlara yol açması bu kalıcı etkinin yol açtığı külfeti daha da ağırlaştırmaktadır. Bütün bunlar karşısında OHAL KHK’ları ile bir daha kamu görevinde istihdam edilmemek üzere gerçekleştirilen ihraçların ölçülü ve haklı bir tedbir olduğunu söylemek mümkün değildir.

C. OHAL KHK’ları ile İhraçlara İlişkin Nihai Tespitler

1. İhraç Kararlarında Hukukun Gerekleri Yerine Getirilmemiştir

Türkiye’de 15 Temmuz 2016 tarihli darbe teşebbüsü sonrası zorunlu olarak ilan edilen olağanüstü hâl iki yıl sürmüştür. Bu süre, olağanüstü dönemin kendine özgü istisnai
koşulları dikkate alındığında dahi oldukça uzun bir süredir. Ayrıca, bu iki yıllık süre
içerisinde yargı denetiminden muaf şekilde uygulanan rejim Anayasa’da ve uluslararası sözleşmelerde olağanüstü hâllere ilişkin olarak öngörülen çerçeve ile uyumlu bir şekilde gerçekleştirilmemiştir. Bu uyumsuzluğun başlıca üç görünümü bulunmaktadır. Bunlardan ilki, sıklıkla ifade edildiği üzere, olağanüstü rejimin araçları kullanılarak araştırma görevlilerinin kadrolarının aktarılması, rektör seçim usulünün değiştirilmesi, evlilik programlarının yasaklanması ya da kış lastiği takma zorunluluğunun getirilmesi gibi darbe teşebbüsü ile herhangi bir ilgisi olmayan çok sayıda düzenleme yapılmasıdır.

Darbe teşebbüsü ile alakalı olmayan başka bir düzenleme de kamuoyunda “Barış Akademisyenleri” olarak bilinen, FETÖ ile ilgileri olmayan ve haklarında böyle bir iddia olmayan akademisyenlerinin kamu görevinden çıkarılmalarıdır.

Bunun dışında da çok sayıda öğretim görevlisinin FETÖ ile ilişkilendirilmeksizin genel ve soyut bir biçimde terör örgütleri ile iltisaklı oldukları değerlendirilerek görevlerine son verildikleri bilinmektedir. 2016-2018 yılları arasında KHK’larla sürdürülen sürecin Anayasa ve uluslararası sözleşmeler ile bağdaşmayan yönünün üçüncü görünümü ise bu dönemde alınan önlemlerin süre ve etki bakımından “durumun kesinlikle gerektirdiği ölçü” (Ayrıca bkz: '104) ile sınırlı kalmamasıdır.

Hukuk devleti ilkesini zayıflatan ve bireylerin temel hak ve hürriyetleri üzerinde ciddi etkiler doğuran söz konusu kamu görevinden çıkarma kararlarının bir kısmı idari kararla bir kısmı da doğrudan kanun hükmünde kararnamelerle uygulanmıştır. Başta Anayasa Mahkemesi ve HSK olmak üzere, bazı kamu kurum ve kuruluşları, mensuplarını idari kararlarla kamu görevinden çıkarmıştır. Bunun dışında TSK’da, mülki idarede, emniyet teşkilatında, üniversitelerde ve diğer kamu kurumlarında görev yapan çok sayıda kişinin görevine doğrudan OHAL KHK’ları ile son verilmiştir.(Ayrıca bkz: '105)

OHAL KHK’ları ile ve bu KHK’lara dayanılarak alınan kamu görevinden çıkarma kararlarında usuli güvenceler yerine getirilmemiştir. Herhangi bir muhakeme sürecinden geçirilmeden, taraflara kendilerini savunma hakkı verilmeden sübjektif kanaatlerle ve bireyselleştirilmeden alınan bu kararlar sürecin hukuka uygun bir zeminde sürdürülmesini imkânsız hâle getirmiştir. Bu süreçte, alınan kararlar sadakat yükümlülüğüne dayandırılmış olmakla birlikte kamu görevlileri arasında sadakat yükümlülüğüne ilişkin bir ayrım yapılmamış ve sadakat yükümlülüğünün ihlal edildiğini gösteren davranışlar bireyselleştirilmemiştir. Oldukça karmaşık bir biçimde ilerleyen bu sürece hâkim olan ilkeler zamanla değişmiştir. OHÂL tedbirlerinin uygulamaya koyulduğu ilk zamanlarda, ortaya çıkan haksızlıklar karşısında dikkatli olunması gerektiğini ima eden

‘At izi it izine karıştı’ söylemi, aradan çok geçmeden, yerini ‘Acırsanız, acınacak hâle gelirsiniz.’ anlayışına bırakmıştır.

2. İhraç Edilen Kişiler ve Yakınları Büyük Mağduriyetlerle Karşı Karşıya Bırakılmıştır

Bu süreçte, uzun bir süre devlet tarafından da desteklenen Fethullah Gülen yapılanmasının, hukuka uygun faaliyetleriyle tanınan bir yapılanma olduğu göz ardı edilmiş; hukuki öngörülebilirliğe aykırı olarak yasal ilişkiler göreve son verme gerekçesi yapılmıştır.
Kamu görevinden çıkarılan kişilerin bir daha kamu görevine girmeleri yasaklandığı gibi

özel sektörde iş bulmalarının önünde fiili engeller yaratılmıştır. Darbe teşebbüsünü gerçekleştirilen askerler ile onların sivil destekçilerinin mesuliyeti çok sayıda kamu görevlisine yüklenmiştir. Böylece, ortalama olarak %80’i evli ve evli olanların %92’si çocuklu olan çok sayıda kişi ekonomik ve sosyal olarak ağır sonuçlarla karşı karşıya kalmıştır.

Öte yandan,

OHAL KHK'ları ile kamu görevinden ihraç edilen kişiler, kamu görevinden çıkarılmalarının yanında

yakınları ile birlikte bir takım hak kayıplarına ve hak ihlallerine maruz bırakılmışlardır.

Bu ihlaller; özel sektörde çalışmalarının engellenmesi, kendi işlerini kurma hakkı tanınmaması, sosyal güvenceden mahrum bırakılma, İŞKUR’un istihdam hizmetlerinden, işsizlik maaşından ve KOSGEB teşviklerinden yararlandırılmama, öğretmenlerin lisanslarının iptal edilmesi, iş yeri hekimi, iş güvenliği uzmanı, muhasebeci, denizci ya da yapı denetimi şirketlerinde mimar, laboratuvar çalışanı veya teknisyen olmalarının engellenmesi, uzun bir dönem hukukçuların avukatlık yapmalarının engellenmesi, çeşitli sektörlerde gerekli olan sertifika ve lisansların iptali, bilirkişiliklerin geçersiz kılınması, arabulucu ya da uzlaştırmacı olmalarının yasaklanması, vakıf üniversitelerinde çalışmalarının önlenmesi, doçentlik sınavına girmelerinin engellenmesi, doktorların tıpta uzmanlık gerektiren programlara alınmaması, eğitim burslarından yararlandırılmama, pasaportlarına el konulması, gayrimenkullere tedbir konulması, banka hesabının bloke edilmesi, Bireysel Emeklilik Fonuna (BES) el konulması, kredi kartlarının iptal edilmesi, banka hesabı açmaları engellenmesi, sosyal yardımlardan mahrum bırakılma, MEB’e bağlı okul servis araçlarının taşımacılığının yaptırılmaması, eğitim hakkından yararlandırılmama, tıpta yan dal uzmanlık eğitiminden yararlandırılmama gibi sorunlardır. Öte yandan

KHK’lılar geçmişlerini gizlemek zorunda kalma, sosyal dışlanma, psikolojik sorunlar yaşama gibi ağır travmalara da maruz kalmışlardır. Bu durum hukuki belirlilik ve eşitlik ilkelerini açıkça ihlal etmektedir.

KHK’lı olmamakla birlikte, çalıştıkları kurum OHAL KHK’ları ile kapatıldığı için işsiz kalan, çalışma lisansı/ruhsatı/izin belgesi iptal edilen, mesleklerini yapamayan, özel sektörde farklı işlerde çalışma imkanı da bulamayan kişilerin de KHK’lardan kaynaklanan mağduriyetleri oluşmuştur. KHK’lıların yakınları ise işe alınmama ya da atamalarının yapılmaması, güvenlik soruşturmasının olumsuz sonuçlanması, pasaportların iptali, burs alamama/ bursa başvuramama gibi hak kayıplarına uğramışlardır.

KHK ile ihraç edilen kişilerin ifa ettiği mesleklere göre de farklı işlem tesis edilmiştir. İhraç edilen doktorların özel sektörde çalışmalarına izin verilirken aynı imkan öğretmenlere tanınmamıştır.

İki yıl süren olağanüstü hâlin sona ermesinin üzerinden neredeyse dört yıl geçmiş olmasına rağmen söz konusu hukuka aykırılıkları giderecek somut bir gelişme kaydedilmiş değildir. Kamu görevine iadelere ilişkin etkili bir başvuru yolunun geliştirilememiş olması bu sorunu daha da derinleştirmiştir. Yargı süreci OHAL Komisyonu’nun etkisi ve başvuru sayılarının fazlalığı dolayısıyla makul kabul edilemeyecek kadar uzamıştır. İhraç kararlarının yol açtığı sosyal ve ekonomik sorunların yol açtığı mağduriyetler gittikçe daha da ağırlaşmıştır. Bu bakımdan, söz konusu hukuka aykırılıkların giderilerek adaletin tesis edilmesi ve toplumsal huzurun sağlamlaştırılması için hem kamu görevine iadelere yönelik haksızlıkların giderilmesi hem de kamu görevinden çıkarılmanın sonucu olarak sürdürülen söz konusu uygulamalara yönelik bir çözüm yolu geliştirilmesi aciliyet arz etmektedir.

3. İhraçların Bir Muhakeme Sürecine Dayanmaması Gerçek Sorumlularının Tespit Edilmesini ve Cezalandırılmasını Zorlaştırmıştır

OHAL Komisyonu’nun verilerine göre, Komisyon’a başvuru yapan 125.766 kişinin %90’ı hakkında adli işlem süreci bulunmaktadır.(Ayrıca bkz: '106) Bu veri, ihraç edilen kamu görevlilerinin tamamına yakınının suç şüphesi altında bulunduğuna işaret etmektedir. OHAL sonrasında, terör suçlarına ilişkin olarak yürütülen yargılamaların büyük bir çoğunluğunda öngörülebilirlik, suçta ve cezada kanunilik, masumiyet karinesi gibi ceza adaletinin temel ilkeleri ihlal edilmiş; bir suç işleme kastı olmaksızın gerçekleştirilen yasal eylemler terör suçlarından mahkumiyetlere gerekçe yapılmıştır. Dolayısıyla, kamu görevinden ihraçlara ilişkin hukuka aykırılıkların giderilmesi ve bu haksızlıklar karşısında bir çözüm yolu geliştirilebilmesi için ceza yargılamalarının ceza hukukunun genel ilkeleri ve adil yargılanma hakkının gereklerine uygun şekilde sürdürülmesi gerekmektedir.

Bu gerçeklikle birlikte, bu yapının devletin tüm kurumlarında paralel bir hiyerarşik yapı olarak örgütlendiği ve örgüt çıkarları doğrultusunda devlet hiyerarşisi dışında gizlilik içerisinde hareket ederek görünür yüzüyle gerçek yüzü arasındaki farkı gizlediği ve kamu yetkilerini yapılanmanın amaçlarını gerçekleştirmek için araç olarak kullandığı konusunda bir tereddüt bulunmamaktadır. Paralel Devlet Yapılanması kapsamında, devlet hiyerarşisi dışında hareket ederek sadakat yükümlülüğünü ihlal eden; hatta bu kapsamda suç işleyen kamu görevlilerinin olduğu kamuoyunda bilindiği gibi yargı kararlarıyla da ortaya koyulmuştur. (Ayrıca bkz: '107)

Keza bu yapı içerisinde özellikle Emniyet, Yargı, MİT, TSK gibi kamu kurum ve kuruluşlarına sızma çalışmalarına özel bir önem verildiği, amaca ulaşmak için uygun görülen kişilerin öğrencilik yıllarından başlayıp kamu görevine yerleştirinceye dek sıkı bir şekilde takip edildiği ve sonrasında kamu görevine yerleştirilen kişilerle ilgili takibatın ilgili kuruma, şahsın konum ve durumuna göre bölge imamı, il imamı gibi sorumlulara bırakıldığı; kamu görevine yerleştirilen bu kişilerin de örgüt “imamlarından” aldıkları talimatlar uyarınca ve örgüt çıkarları doğrultusunda hareket edebildikleri bilinmektedir.

Dolayısıyla, yapılanma içerisinde yer alan

bazı kamu görevlileri bakımından yapılanmaya sadakatin devlete sadakatten önce geldiği ve yapılanmaya duyulan sadakatin bir gereği olarak suç işlemekten de çekinmedikleri açıktır.(Ayrıca bkz: '108)

Nitekim bu kapsamda, suç delillerini yok etme, devlet kurumlarının ve üst düzey devlet görevlilerinin telefonlarını hukuksuz biçimde dinleme, devletin istihbarat faaliyetlerini deşifre etme, kamu görevine giriş veya görevde yükselme sınavlarına ilişkin soruları önceden elde edip mensuplarına verme gibi eylemler nedeni ile soruşturma ve kovuşturma geçiren ve ceza alan çok sayıda kamu görevlisi bulunmaktadır.(Ayrıca bkz: '109)

Tüm bu hususlar birlikte değerlendirildiğinde, doğrudan ya da dolaylı olarak darbe teşebbüsüne katılan ya da destek olan, soru çalma, suç delillerini yok etme, devlet kurumlarının ve üst düzey devlet görevlilerinin telefonlarını dinleme gibi somut suçlara karışan, paralel yapıdan aldığı talimatlar uyarınca örgüt çıkarları doğrultusunda hareket eden bir kamu görevlisinin anayasa

ve yasal düzene sadakatin aksine yapılanmaya sadakatinin daha önce geldiği kabul edilmeli ve kamunun menfaatlerini ön planda tutmak yerine örgütün çıkarları doğrultusunda hareket eden kişiler tekrar kamuya iade edilmemelidir.

OHAL Komisyonu’nun verilerine göre, Komisyon’a başvuru yapan kişilerin %90’ı hakkında adli işlem süreci bulunmaktadır. Bu veri, ihraç edilen kamu görevlerinin tamamına yakınının suç şüphesi altında bulunduğuna işaret etmektedir.

Öte yandan, Adalet Bakanlığı Adli Sicil ve İstatistik Genel Müdürlüğü’nün kamuoyuyla paylaştığı verilere göre,

2016 ile 2020 yılları arasında toplamda en az 1 milyon 576 bin 566 adet silahlı örgüt suçu bağlamında soruşturma açılmıştır. (Ayrıca bkz: '110)

Söz konusu sayının bu kadar yüksek olması soruşturmaların, olağanüstü hal psikolojisi içinde ve siyasal baskılar neticesinde somut suça iştirak etmemiş, örgütün suç teşkil eden hedeflerinden bihaber olan kişilere kadar sirayet etmiş olmasından kaynaklanmaktadır.

Nitekim yargılamalarda, suçun maddi ve manevi unsurlarının yeterince dikkate alınmaması, bir takım anayasal hakların kullanımının örgüt üyeliğini gösterir delil kabul edilmesi, bu bağlamda somut bir suçun finanse edilmediği ya da ortada suçtan kaynaklanan bir para olmadığı
halde yasal bir bankada işlem yapmanın cezai sorumluluğa dayanak gösterilmesi ve şekli suç mantığı ile hareket edilerek telefona “ByLock” programı indirme eyleminin mahkumiyete yeter tek ve belirleyici delil kabul edilmesi haksız mahkumiyet kararlarına neden olmuştur. Benzer minvalde, AİHM kararları ve AB İlerleme Raporları da Türk Ceza Kanunu ve Terörle Mücadele Kanunu’nun uygulamadaki sorunları sıklıkla ortaya koymaktadır.

A. Suçun Maddi ve Manevi Unsurlarının Yargılamalarda Gözetilmemesi

Fethullah Gülen yapılanması, 15 Temmuz 2016 tarihindeki darbe teşebbüsüne kadar
açıkça cebir ve şiddete başvurmamış ve bu tarihe kadar da silahlı bir terör eylemi işlediği iddia edilmemiştir. Bu yapı yıllarca devletin en üst kademesindeki kişiler tarafından dahi desteklenmiş ve toplumun önemli bir kesiminde dini ve milli hassasiyetler doğrultusunda fikri veya dini “hizmet” veren bir hareket olarak görülmüştür.

Silahlı terör örgütü, TCK’nın 314. maddesindeki amaç suçları işlemek için devamlılık arz edecek şekilde bir araya gelen, bu amaca matuf silah ve üye sayısına sahip olan, 3713
Sayılı TMK’nın 1. maddesinde sayılan amaçları benimseyen, cebir ve şiddet kullanan, baskı, korkutma, yıldırma, sindirme veya tehdit yöntemlerinden biri ile hareket eden, içinde hiyerarşik bir ilişki barındıran bir örgüt türüdür. Böyle bir örgüte üye olma suçu ancak doğrudan kast ile işlenebilir. Yani kişi örgütün silahlı bir terör örgütü niteliğini bilerek ve bunu isteyerek örgütün hiyerarşisine dahil olmalıdır. Hatta Yargıtay bir aşama daha ileriye giderek örgüt üyeliği suçunun işlenmesi için genel kastın değil suç işlemek amacı güden özel kastın varlığını aramıştır. Sonuç olarak, kişinin bu örgütün tüm maddi unsurlarından haberdar olması, örgütün bu niteliğini ve amaçlarını bilerek ve isteyerek örgüte dâhil olması ve kişide suç işleme amacının bulunması gereklidir.

FETÖ/PDY’nin cebir ve şiddete başvurduğu tarihten evvel örgütün terörizm tanımının olmazsa olmaz bileşeni olan şiddet kullanma unsurunun, darbe girişimi olana kadar toplumda görünür hale gelmediği bir gerçektir.(Ayrıca bkz: '111) Öyle ki devletin güvenliği ile ilgili istişare kurulu olan Milli Güvenlik Kurulu dahi örgüt için darbe girişimden yalnızca elli gün öncesinde “paralel devlet yapılanması terör örgütü” tanımlamasını kullanmıştır. (Ayrıca bkz: '112)

Esasen silahlı terör örgütünün varlığına ancak işlendiği sabit olunan somut suçlardan hareketle karar verilmelidir ve bu kararın da “bir ceza mahkemesi” tarafından verilmesi gerekmektedir.(Ayrıca bkz: '113) Fethullah Gülen ile bağlantılı yapının vahim terör eylemlerinin gerçekleştiği 15 Temmuz 2016 tarihindeki darbe teşebbüsüne kadar silahlı terör örgütü olduğu kesinleşmiş bir mahkeme kararı ile aleniyet kazanmamıştır. (Ayrıca bkz: '114)

Örgüt üyeliği suçunun olası kastla ve taksirle işlenmesi mümkün olmadığından, kişinin kasten hareket ettiği sonucuna ulaşmak için, suçun maddi unsurunu bilmesi yani ortada silahlı bir terör örgütü olduğunu bilmesi zorunludur. Yalnızca doğrudan kastla işlenebilen bir suçta
belli tarihlerin milat olarak kabul edilerek kişinin, “gerekli dikkat ve özeni gösterdiği durumda suçun maddi unsurlarında hataya düşmeyeceği”, şeklinde bir sonuca ulaşılamaz.(Ayrıca bkz: '115) Oysa birçok mahkeme kararında kişiler örgütün silahlı bir terör örgütü olduğunu “bilmesinin beklediğinden bahisle” cezalandırılmaktadır.(Ayrıca bkz: '116)

Gerçeğe ulaşmadan varsayıma dayalı olarak hüküm vermek ceza hukukunun genel prensiplerine aykırıdır. Kişinin doğrudan kastı olduğunun büyük veya küçük olasılığa değil, her türlü kuşkudan uzak bir kesinliğe dayanması şarttır.

Bu sebeple kişi birtakım fiiller gerçekleştirmekle birlikte (sohbete katılmak, maddi ya da manevi katkıda bulunmak vs.) bu fiilleri bir örgüt adına veya örgütün hedeflerine katkıda bulunmak niyetiyle yaptığının bilincinde ve isteminde değilse veyahut bu fiilleri yasadışı bir amaç uğruna yerine getirdiği bilincine sahip değilse, başka bir ifadeyle

birtakım eylemleri silahlı terör örgütünün varlığından habersiz ve bilinçsiz olarak yerine getiriyorsa,

bu durumda manevi unsur gerçekleşmeyeceği için

kişinin silahlı terör örgütü üyeliğinden bahsedilemez.

B. Silahlı Terör Örgütüne Üyeliğin Tespitinde Anayasal Hakların Kullanılmasının Delil Olarak Kabul Edilmesi

Ülkemizde yüz binlerce soruşturma açılmasının altında yatan asıl neden, soruşturmaların temelinin bir takım anayasal hakların kullanımına ilişkin ve tek başına suç teşkil etmeyen davranışlardan oluşmasıdır.

Soruşturma makamları; legal bir finans kurumu olan Bank Asya’ya ve örgütün diğer şirketlerine parasal katkıda bulunmak, örgütle bağlantılı yasal bir sendika veya derneğin yöneticisi ya da üyesi olmak, ByLock mesajlaşma uygulamasını ve bu gibi şifreli mesajlaşma programlarını kullanmak, sosyal medya bağlantıları, bağışları, ziyaret edilen web sitelerinin analizi, örgütün yapılanması ile bağlantılı öğrenci yurtlarında kalmış olma veya çocuklarını Fethullah Gülen’le bağlantılı okullara göndermiş olmak, çalıştığı kurumda arkadaşlarından veya komşularından alınan bilgiler, örgüt yayınlarına abonelik, çalıştığı kurumdan KHK ile işine son verilmesi gibi çeşitli kriterlerden oluşan bir kombinasyonun değerlendirilmesine göre hareket etmiş ve sayısı yüz binleri bulan kişi ceza tehdidi ile karşı karşıya kalmıştır.

Silahlı terör örgütü üyesi olma suçunun oluşabilmesi için kişi örgütle organik bağ kurup faaliyetlerine katılmalı, örgüt üyesinin örgüt hiyerarşisi kapsamında verilen her türlü emir ve talimatı sorgulamaksızın tam bir teslimiyet duygusu ile yerine getirmeye hazır olup öylece ifa etmeli ve süreklilik, çeşitlilik ve yoğunluk gerektiren eylem ve faaliyetlerde bulunmalıdır.

Yargıtay’ın silahlı terör örgütü üyeliğine dair belirlediği ve fakat ne yazık ki her dosyada yeknesak olarak uygulamadığı kriterler bu şekildedir.(Ayrıca bkz: '117)

Süreklilik ve çeşitlilik içermeyen, yoğunluk şartını sağlamayan bir takım Anayasal hakların kullanımı, kişinin silahlı terör örgütü üyesi olduğunu gösterir delil olarak kabul edilemez.

Yapılan yargılamalarda BDDK’nın gözetim ve denetimi altında faaliyet yürüten bir banka ile belli tarihler arasında işlem yapmak silahlı terör örgütüne üyelik ya da yardım kapsamında aleyhe delil olarak kabul edilmektedir.(Ayrıca bkz: '118)

Bir tarihi (17/25 Aralık 2013) milat almak sureti ile yasal izni ve faaliyeti devam eden bir bankaya muhtelif saikler ile yatırılan paraların suç kapsamında kabul edilmesinin suçun maddi ve manevi unsurları açısından isabetli olmadığı açıktır.(Ayrıca bkz: '119)

Böyle bir banka ile işlem yapan bir kişinin fiilinin tek başına bir suç oluşturup oluşturmadığı araştırılmadan sırf belli tarih aralığında çeşitli para hareketlerinde bulunduğundan
bahisle cezalandırılması yoluna gidilemez ve bu fiil ilgili kişinin ceza hukuku sorumluluğu bağlamında hiçbir surette değerlendirmeye tabi tutulamaz, başka herhangi bir suçtan dolayı sorumluluğun dayanağını oluşturmaz.(Ayrıca bkz: '120)

Yargıtay’ın uygulamasına göre tespit ve değerlendirme raporu ile cep telefonuna ByLock haberleşme programı indirip kullandığı belirlenen kişi, FETÖ/PDY üyesi sayılmaktadır. İçerikleri tespit edilmediği sürece tek başına bir mobil programı kullanma eyleminin suçun manevi unsurunun varlığını ispat etmeyeceği ve çeşitlilik ve yoğunluk içermeyen bu eylemin kişinin örgüt hiyerarşisine dahil olduğunun, örgütle canlı, geçişken ve etkin organik bağ kurduğunun göstergesi olamayacağı açıktır. Öncelikle suçun manevi unsurunun tespiti açısından kullanıcı tarafından

ByLock programının hangi amaçla kullanıldığının ve örgüt mensupları ile iletişimde kullanılıp kullanılmadığının tespiti yapılmalı, yani haberleşme programının örgüt amaçlı kullanılıp kullanılmadığına bakılmalıdır.(Ayrıca bkz: '121)

Bir kişi, örgütün nihai hedefini ortaya koymadan evvel ByLock’un kapalı devre bir iletişim ağı olduğunu bilerek bu sisteme dahil olmuş olabilir. Ancak salt bu bilgi ceza hukuku sorumluluğu için yeterli değildir. Şayet kişi bu programın, yalnızca suç örgütünün üyelerinin kullandığı
bir iletişim aracı olduğu ve bu program üzerinden suç işlenmesine yönelik bir faaliyet icra edildiği bilgisine sahip ise, bu takdirde eyleminin silahlı terör örgütü üyeliğinden değil, TCK’nın 220. maddesinde düzenlenen suç örgütü üyeliği kapsamında değerlendirilmesi gerekir. (Ayrıca bkz: '122) Ayrıca mor beyin olarak adlandırılan ve bu programı kullanmadığı halde kullanmış gibi gösteren yazılımlar nedeniyle haksız yere ihraç edilen ve hapis yatan kimseler bulunduğu da unutulmamalıdır.

C. Silahlı Terör Örgütü Üyeliği Yargılamalarına İlişkin Nihai Tespitler

15 Temmuz 2016 tarihinden evvel cebir ve şiddet kullanacağından haberdar olarak söz konusu örgütün hedefleri doğrultusunda hareket etmek üzere örgüte hâkim olan hiyerarşik gücün emrine giren, örgütle organik bağ kurarak faaliyetlerine katılıp böylece somut bir suçun icrasına iştirak eden kişilerin bu fiilleri sebebi ile soruşturulması ve cezalandırılması kaçınılmazdır. Ancak Yargıtay’ın yerleşmiş içtihatlarına aykırı olarak, yoğunluk, süreklilik, çeşitlilik içermeyen, organik bağ kavramını karşılamayan, birtakım Anayasal hakların kullanılmasından ibaret eylemlerin, hiçbir hukuki dayanağı olmayan “milat” adı altında belirlenen tarihlerden sonra “örgütün hiyerarşisine dahil olmak” kapsamında değerlendirilmesi, suçun maddi unsurlarının göz ardı edilmesi sonucunu doğurmuştur.

15 Temmuz 2016 tarihine kadar toplumda açıkça cebir ve şiddet yanlısı bir politika izlediğine ilişkin bir izlenim oluşturmayan örgüte dini saiklerle bağlı olan kesimin, örgütün “silahlı bir terör örgütü olduğunu bildiği varsayılarak” cezalandırılması yoluna gidilmesi suçun manevi unsurunun da göz ardı edildiğini göstermektedir. Nitekim söz konusu suç, olası kastla işlenemeyeceğinden, kişinin doğrudan kastının şüpheden uzak bir şekilde ispat edilmesi, hatta Yargıtay’ın benimsediği içtihatlara göre kişide “suç işleme amacının” olduğunun da tespiti gereklidir.

Bu minvalde, kişi dâhil olduğu örgütün silahlı bir örgüt olduğunu bilerek ve isteyerek örgütün hiyerarşik yapısına dâhil olmalı, bunun yanında da kişide “suç işleme amacı” bulunmalıdır.
Dini ve toplumsal amaç ve niyetlerle hareket eden,
Örgüt adına ya da örgüt aracılığıyla kurban bağışlayan ya da sadaka veren,
Belli tarih aralıklarında Bank Asya’ya para yatıran,
FETÖ lideri Fethullah Gülen’i dini cemaat hocası olarak gören ve dini saik etkisi altında münhasıran suç teşkil etmeyen fiilleri yerine getiren,
Bylock yazışmalarında herhangi bir suç unsuru tespit edilmeyen

kişilerin bu fiillerinin silahlı terör örgütü üyeliği suçu kapsamında değerlendirilmesi suçun maddi ve manevi unsurunun göz ardı edilmesi sonucunu doğurur.

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, Venedik Komisyonu tarafından TCK’nın bazı maddeleri hakkında hazırlamış olduğu görüşüne dayanarak, 314. maddenin uygulanmasında yerel mahkemelerin, kişilerin silahlı örgüte üyeliğini değerlendirirken genellikle oldukça zayıf deliller temelinde karar verme eğilimi gösterdiğini belirterek, ilgili maddelerde yer alan ciddi suçlara ilişkin olarak kişilere isnat edilen eylemlerin çok geniş yorumlandığına ve bunun da keyfi müdahâlelere karşı güvencesiz bir durum ortaya çıkardığına dikkat çekmiştir.(Ayrıca bkz: '123)

AİHM, terör yargılamaları ile ilgili güncel bir kararında, “Türk hukuk sisteminde, yasadışı örgüt üyeliğinden mahkumiyet için aynı örgütün daha önceden terör örgütü ilan edildiğine dair bir karar aranmadığı gibi bir örgütün terör örgütü olarak belirlenmesi için net kurallar veya idari uygulamalar bulunmadığına” vurgu yaparak Sözleşme’nin ‘kanunsuz ceza olmaz’ başlıklı 7. maddesinin ihlal edildiğine hükmetmiştir.(Ayrıca bkz: '124) Mahkeme, FETÖ yargılamaları bakımından henüz bir karar vermemiş olsa da incelemekte olduğu bir başvuruda hükümete bu konuda sorular yöneltmiştir. Mahkeme içtihadı dikkate alındığında, FETÖ yargılamaları bakımından da benzer bir değerlendirmenin yapılacağını öngörmek zor değildir. Nitekim, Mahkeme, suçu ve suçluyu övme suçu ile ilgili olarak vermiş olduğu yakın tarihli bir kararında, başvurucunun dava konusu eylemleri gerçekleştirdiği 2015 yılında Fethullah Gülen yapılanmasının eğitim ve dini faaliyetleri olan bir topluluk mu yoksa illegal bir yapılanma mı olduğu konusunun tartışmalı olduğuna dikkat çekmiş ve başvurucudan bunu öngörmesinin beklenemeyeceğini ortaya koymuştur.(Ayrıca bkz: '125) Bu değerlendirmeler, FETÖ yargılamaları ve dolayısıyla ihraç kararları bakımından büyük önem taşımaktadır.

Fiilleri Suç Örgütü Üyeliği Kapsamında Kalanlara İlişkin Tespitler

Darbe teşebbüsü ile anayasal düzeni yıkmaya çalıştığı, cebir ve şiddet kullanarak Hükûmeti ortadan kaldırmaya teşebbüs ettiği açık olan FETÖ’nün darbe teşebbüsünden önce de “kurucusu, yöneticileri ve üyeleri arasında sıkı bir hiyerarşik bağın mevcut olduğu, gizliliğe riayet ettiği, görünür yüzüyle gerçek yüzü arasındaki farkı” gizleyen (Ayrıca bkz: '126) bir örgüt olduğu açıktır.

Ayrıca darbe teşebbüsünden önce de paralel devlet yapılanması bağlamında; suç delillerini yok etme, devlet kurumlarının ve üst düzey devlet görevlilerinin telefonlarını dinleme, devletin istihbarat faaliyetlerini deşifre etme, kamu görevine giriş veya görevde yükselme sınavlarına ilişkin soruları önceden elde edip mensuplarına verme gibi yasadışı faaliyetlerine ilişkin çok sayıda soruşturma ve kovuşturma açılmıştır.

Ancak hukuk devleti olmanın bir gereği olarak, bu yargılamalarda ceza sorumluluğunun şahsiliği ve kusur ilkeleri göz ardı edilmeksizin her kişi bakımından ayrıca inceleme ve araştırma yapılması ve ön kabulden uzak bir şekilde ceza sorumluluğu yoluna gidilmesi şarttır.(Ayrıca bkz: '127)

Bu bağlamda, darbe teşebbüsünden önce örgütün silahlı bir terör örgütü olduğundan habersiz olan ancak hiyerarşisinde bulunduğu örgütlenmenin bir suç örgütü olduğunu ve eylemlerini bu örgütün amacı ve faydası için işlediğini bilen, örgütle belirsiz sayıda suç işlemek amacı etrafında devamlılık arz eden bir bağlılık iradesi ile organik bağ kuran, örgütün varlığının, hedeflerinin

ve faaliyetinin ileriye taşınmasına, sürdürülmesine veya örgütün önündeki engellerin ortadan kaldırılmasına katkı sunarak icrai veya ihmali davranışları ile süreklilik, çeşitlilik ve yoğunluk içeren örgütsel faaliyetlerde bulunan, örgütün faaliyeti çerçevesinde suçların ve/veya amaç suçun işlenmesine TCK’nın 220/4128 maddesi kapsamında iştirak eden ve bu

faaliyetleri somut tespit ve delillerle ortaya konulan kişiler (Ayrıca bkz: '129) bu fiilleri sebebi ile “silahlı terör örgütü üyeliği” suçundan değil,

eylemlerine uyan ve TCK’nın 220. maddesinde düzenlenen

“suç örgütüne üye olmak” fiilinden soruşturulmalıdır.

Böyle bir yapılanmanın, suç örgütü olarak hukuka aykırı olduğu da tartışmasızdır.

Tüm bu nedenler birlikte değerlendirildiğinde, hiç kimsenin ya da grubun düşünceleri sebebiyle peşinen suçlu ilan edilmediği, ceza hukukunun temel ilkelerinin ve adil yargılanma hakkının esas alındığı, yürütmenin suç kategorisi üretme yetkisine sahip olmadığı, herkesin kanun karşısında eşit ve masumiyet karinesine sahip olduğu bir hukuk devleti çizgisine geri dönülmesi sağlanmalıdır. Bu kapsamda; FETÖ’nün silahlı terör örgütü niteliğini bilmeyen, silahlı terör örgütüne üye olma kastı olmayan, herhangi bir suçun işlenmesine iştirak etmeyen vatandaşlarımızın yaşadıkları mağduriyetleri gidermeyi, hukuk dışı tüm uygulamalara son vermeyi ve terör örgütü yargılamalarında hataları telafi etmeyi adalet ve hukuk devleti anlayışımızın bir gereği olarak görüyoruz.

A. Haksız Yere İhraç Edilenlerin Hak ve İtibarlarının İadesini Sağlayacağız

Kanuni bir düzenleme ile OHAL KHK’larına ekli listelerle, OHAL KHK’larının verdiği yetkiye dayanılarak veya 375 sayılı KHK’nın Geçici 35. maddesi ile ihraç edilenlerden hakkında soruşturma veya kovuşturma olmayanlar ile kovuşturmaya yer olmadığına dair karar veya beraat kararı verilmiş kişileri başvuruları üzerine; emsallerinin ulaştığı derece- kademeler ile rütbe ve kıdem durumları dikkate alınarak, en son bulundukları kamu görevine (ilgili kamu kurumunun artık mevcut olmaması halinde ana hizmet itibariyle en yakın bulunan kurumdaki bir kamu görevine), başkaca bir idari işleme gerek kalmaksızın ve idareye takdir yetkisi verebilecek yeni bir duruma yol açmaksızın, doğrudan iade edeceğiz.
Eski kadrolarına atanmaları fiilen ya da hukuken imkânsız olanlar ile kamu düzeni ve milli güvenliğe ilişkin doğrudan görev ifa eden kurumlar bünyesinde görev yapmış kişilerin, mükteseplerine uygun kadro ve dereceleri ile mali özlük haklarını korumak şartıyla ilgili idarenin uygun göreceği bir göreve başlamasını sağlayacağız. Bu kararlara karşı yargı yolunu açık tutacağız. Ayrıca, belirli şartlarda erken emeklilik tesis edilebilmesini mümkün kılacağız.
Kamu görevine iade edilen kişilerin göreve ve unvana bağlı her türlü yasal, mâli ve sosyal haklarını, geriye de etkili şekilde iade edeceğiz.
Kamu görevine iade edilen kişilerin haklarındaki yaptırım, tedbir veya başka adlarla tesis edilmiş olan bütün kısıtlamaları kaldıracağız.
A. Haksız Yere İhraç Edilenlerin Hak ve İtibarlarının İadesini Sağlayacağız

Kamu görevine iade edilen kişilerin isimlerinin yer aldığı OHAL KHK listeleri veya başka listeleri Resmî Gazete’den, haklarındaki kayıtları ise bütün kurum ve kuruluşların kayıtlarından sileceğiz.

Kamu görevine iade edilen kişilere belirli şartlarda, isteklerine bağlı olarak ilgili kurumun coğrafi teşkilatlanmasının mümkün olması şartıyla yaşadıkları şehirde göreve başlama imkânı tanıyacağız.

7. OHAL düzenlemelerinin sebep ve etkisiyle bedeni ve ruhi zarara uğrayan mağdurlar ile doğrudan ya da dolaylı etkilenen yakınları için, sıhhi ve sosyal rehabilitasyon imkanları sağlayacağız.

8. 7075 Sayılı Olağanüstü Hâl İşlemleri İnceleme Komisyonu Kurulması Hakkında Kanun Hükmünde Kararnamenin Değiştirilerek Kabul Edilmesine Dair Kanun kapsamında kurulan Olağanüstü Hâl İşlemleri İnceleme Komisyonunu kapatarak, 7075 sayılı Kanunu ilga edeceğiz.

9. Kamu görevlilerinin doğrudan ihraç edilmelerine imkân tanıyan 375 sayılı Kanun Hükmünde Kararnamenin geçici 35. maddesini ilga edeceğiz.

10. Kanun yürürlüğe girdikten sonra hakkında kovuşturmaya yer olmadığına dair karar ya da beraat kararı verilen kişileri de belirlediğimiz esaslara göre görevlerine iade edeceğiz.

B. KHK’ların Sosyal Hayata ve Özel Sektöre Yansıyan Sonuçlarını Ortadan Kaldıracağız

1. Aynı kanuni düzenleme ile OHAL KHK’ları ve 375 sayılı KHK’nın Geçici 35. maddesi ile doğrudan veya dolaylı olarak kamu görevinden ihraç edilen kişilerin kamu görevinden çıkarılmalarının yanı sıra yakınları ile birlikte maruz kaldıkları hak kayıplarına ve hak ihlallerine son vereceğiz.

2. Kamu görevinden ihraç edilen yahut da OHAL KHK’ları ile kapatılan özel kurumlarda çalışan kişilerin özel sektörde çalışmalarının önündeki yasal ve fiili engelleri ortadan kaldıracağız.

3. Çalışma lisansı/ruhsatı/izin belgesi ve benzeri çalışma belgeleri iptal edilen, mesleklerini yapmaları engellenen kişilerin bu tür belgelerini kayıtsız ve şartsız olarak iade edeceğiz.

4. Kişilerin yakınlarının KHK’lı olmasından dolayı haklarındaki güvenlik soruşturması ve arşiv araştırması raporlarının olumsuz sonuçlanmasından doğan mağduriyetleri gidereceğiz.

5. Yurt dışına çıkma özgürlüğünün yalnızca suç soruşturması ve kovuşturması sebebiyle ve hakim kararıyla yasaklanabileceğini belirten Anayasal kuralı ihlal eden mevzuat hükümlerine ve uygulamalarına son vereceğiz. Bu kapsamda pasaport iptali veya pasaport verilmesi gibi konularda İçişleri Bakanlığının takdir yetkisinin keyfi uygulanmasına son vereceğiz.

C. Ceza Yargılamalarındaki Haksızlıkları Gidereceğiz

1. Kanuni bir düzenleme kişilerin ile adil yargılanma hakkı ile suçta ve cezada kanunilik ilkesine aykırı şekilde terör örgütü üyeliği kapsamında yargılanmalarından kaynaklanan haksızlıklara son vereceğiz. Bu kapsamda; darbe teşebbüsü ile hiçbir ilgisi bulunmayan, örgütün niteliğini bilmeyen, silahlı terör örgütüne üye olma kastı olmadığı halde silahlı terör örgütü üyeliği

ve silahlı terör örgütüne yardım etme suçları nedeniyle hukuka aykırı şekilde haklarında mahkûmiyet kararı veya ceza verilmesine yer olmadığı kararı verilmiş kişilerin yeniden yargılanmasını sağlayıp haksızlıkları sonlandıracağız. Bununla beraber, kişilerin fiilleri başka bir suç teşkil ediyorsa, bu suçlar bakımından yargılanmalarını temin edeceğiz.

Soruşturması veya kovuşturması devam eden kişiler hakkında da bu esaslara göre hareket edilmesini sağlayıp haksızlıklara son vereceğiz.

Haklarında hükmün açıklanmasının geri bırakılması kararı verilen kişiler için ise talep üzerine Kanun Yararına Bozma yolunu açacağız. Kanun Yararına Bozma yolunda, hükmün açıklanmasının geri bırakılması kararının esas açısından incelenmesinin önünü açarak sonucunda da yukarıda belirtilen esaslara göre hareket edilmesini sağlayacağız.

2. Kanuni düzenlemenin kapsamı, kesinleşen yargılamalarda; hakkında örgütle bağlantılı olarak 3713 sayılı Terörle Mücadele Kanunu kapsamında başka bir suçtan mahkûmiyet hükmü kurulmamış olan, devam eden soruşturma ve kovuşturmalarda ise örgütle bağlantılı olarak 3713 sayılı Terörle Mücadele Kanunu kapsamında başka bir suç isnadında bulunulmayan, silahlı terör örgütü üyeliği ve silahlı terör örgütüne yardım etme suçu ile 3713 sayılı Terörle Mücadele Kanunu’nun 6’ncı maddesinde (üçüncü fıkra hariç) açıklama ve yayınlama, 7’nci maddesinin ikinci ilâ dördüncü fıkralarında tanımlanan terör örgütünün propagandası,

2911 sayılı Toplantı ve Gösteri Yürüyüşleri Hakkında Kanunun 28’inci maddesinin birinci fıkrasında tanımlanan kanuna aykırı toplantı ve gösteri yürüyüşüne katılma suçlarından cezai soruşturma ve kovuşturması devam edenler ile cezası kesinleşen kişilerdir.

DEVA KHK Eylem Planı

01 Ali Babacan'dan

02 Mustafa Yeneroğlu'ndan

03 I.Giriş

04 Amacımız

05 II. OHAL KHK’LARI İLE İHRAÇLAR

06 III.SİLAHLITERÖRÖRGÜTÜ ÜYELİĞİ YARGILAMALARI

07 IV. OHAL KHK’LARI İLE İHRAÇLARA VE SİLAHLI TERÖR ÖRGÜTÜ ÜYELİĞİ YARGILAMALARINA İLİŞKİN ÇÖZÜM ÖNERİLERİMİZ